«مردمک چشم» حشو نیست!برخی گمان کرده‌اند که «مردمک چشم» حشو دارد، چون مردمک فقط برای چشم است و دیگر ن

«مردمک چشم» حشو نیست!برخی گمان کرده‌اند که «مردمک چشم» حشو دارد، چون مردمک فقط برای چشم است و دیگر نیازی به آوردنِ «چشم» نیست. اما همواره می‌بینیم که برخلاف این گمانِ خام، بیشترِ فارسی‌زبانان، چه در گفتار و چه در نوشتار، «مردمک چشم» را به‌کار می‌برند. چرا چنین است؟ آیا ویرگولاستاران درست می‌گویند یا اهل زبان؟پاسخ:۱) اعضای بدن،‌ به یک اعتبار، دو بخش‌اند: اعضایی که بیشتر به‌کار می‌روند (پربسامدند)، مانند «سر» و «دست» و «پا» و اعضایی که کمتر به‌کار می‌روند، مانند «مردمک» و «ران» و «پاشنه». برای همین، هنگامی که بخواهیم کم‌بسامدها را نام ببریم، به یک عضوِ پربسامد (= گوش‌آشناتر) اضافه‌‌شان می‌کنیم تا کاملاً شفا‌ف‌سازی یا تصریح کرده‌ باشیم. پس می‌گوییم و احیاناً می‌نویسیم «مردمک چشم»، «پاشنۀ پا»، و ... .۲) در زبان نیز اگر بخواهیم اسمِ نکره‌ای را معرفه کنیم،‌ آن را به اسم معرفه‌ای اضافه می‌کنیم. مثلاً «کتاب» را به «گلستان» اضافه می‌کنیم: کتاب گلستان. (توجه داشته باشیم که میزان و درجۀ نکرگی و معرفگیِ اسم‌ها متفاوت است.) اما همین گلستان را به «سعدی» نیز اضافه می‌کنیم. بی‌شک همه می‌دانند که گلستان کتابِ سعدی است، ولی معمولاً می‌گویند و می‌نویسند «گلستان سعدی» تا تأکید و تصریح کرده باشند که منظورشان دقیقاً چیست. آیا می‌توان گفت «گلستان سعدی» حشو دارد؟ خیر. «مردمک چشم» نیز چنین است. این سخنِ استوار و علمیِ استاد محمدتقی بهار را همیشه به‌خاطر داشته باشید:«هیچ حرفی یا ابزاری در زبان نیست که محض زینت یا به‌ زیادتی استعمال شود [...] و در حقیقت، تا حرفی یا کلمه‌ای ضرورت معنوی نداشته باشد، بر زبان نگذرد.» (سبک‌شناسی، ج ۱، ص ۳۳۳)۳) از این گذشته، از قدیم‌ترین زمان‌ها، فارسی‌زبانان، به‌ویژه بزرگ‌ترین سخنوران و ادیبان، «مردمک چشم» و «مردمک دیده» را به‌کار برده‌اند. از میان صدها شاهد، تنها به چند مورد بسنده می‌شود:قرن ۶: «آسمان در آن ماتم جامه فوطه کرده و مردمک چشم در آب غوطه خورده.» (مقامات حمیدی)قرن ۷: «ناگاه گوسفند پُشک [= «پشکل»] بینداخت و بر چشم یکی آمد و مردمک چشم از حدقه بیرون افتاد.» (جوامع‌الحکایات)در چمن روی تو غلتان‌غلتان رودمردمک چشم من بر گل و بر یاسمن (سنایی)مردمک چشم جور آبله داردتا که بر ابروی احتیاط تو چین است(انوری)اگر به گوش من از مردمی دمی برسدبه مژده مردمک چشم بخشمش عمدا(خاقانی)سیه شود شب و از وی شهاب تیغ کندمثال مردمک چشم صورت شیطان(مسعود سعد سلمان)می‌خورَد خون دلم مردمک چشم و سزاستکه چرا دل به جگرگوشۀ مردم دادم(حافظ، تصحیح خانلری)نظر همت ما وسعت دیگر داردآسمان مردمک چشم جهان‌دیدۀ ماست(صائب)۱۴‌۰۰‌‌/‌‌۰‌‌۳‌/‌۰‌۱‌سید محمد بصام