✍️مرجان شجاعی؛ دکترای جامعه شناسی اقتصادی و توسعهمسائل اقتصادی و ناامنی زنان در فضای عمومی19 خرداد 1

✍️مرجان شجاعی؛ دکترای جامعه شناسی اقتصادی و توسعهمسائل اقتصادی و ناامنی زنان در فضای عمومی19 خرداد 1404🔸️در کوچه‌پس‌کوچه‌های شهری که روزی با صدای خنده‌ کودکان و گفت‌وگوهای پرجنب و جوش عصرگاهی زنده بود، مدتی است ردپای اضطراب و نابرابری بیش از هرچیز به چشم می‌خورد. فقر آرام و خزنده پیش می‌رود، اما زخم‌هایش عمیق و ماندگار است. با گسترش مسائل اقتصادی، جامعه تنها درگیر آمارهای اقتصادی نمی‌شود بلکه آنچه آسیب می‌بیند، امنیت روانی و اجتماعی افراد است. در این شرایط، ناامنی زنان بیش از همه در حاشیه‌ای ناپیدا و پرمخاطره قرار می‌گیرد.🔸️فضای عمومی؛ خیابان، پارک، وسایل حمل‌ونقل، مراکز خرید و...، از جمله مکان هایی هستند که باید برای همه امن باشد اما برای بسیاری از زنان، این فضاها با اضطراب، ترس و تجربه‌های تلخ پیوند خورده ‌است. وقتی مسائل اقتصادی در جامعه گسترش می‌یابد، پیامدهای آن فقط به کاهش درآمد یا گرانی محدود نمی‌شود؛ بلکه احساس نارضایتی، خشم فروخورده، بیکاری و بی‌پناهی، زمینه‌ساز افزایش خشونت‌های خیابانی، مزاحمت‌های جنسی و ناامنی اجتماعی می‌شود. در چنین بستری، زنان بیش از همه طعمه این خشونت پنهان و آشکار می‌شوند.🔸️در نگاه نخست، شاید میان مسائل اقتصادی و ناامنی زنان در فضای عمومی پیوند مستقیمی دیده نشود، اما واقعیت چیز دیگری‌ست. هنگامی که سیاست‌های حمایتی برای مقابله با مسائل اقتصادی ناکارآمد باشند، گروه‌های آسیب‌پذیر، از جمله زنان، اولین قربانیان این بی‌عدالتی می‌شوند. آنان نه‌تنها از نظر اقتصادی تحت فشارند، بلکه در خیابان‌ها و اماکن عمومی نیز با تهدیدهای مداوم روبه‌رو هستند؛ تهدیدهایی که گاه چنان در رفتارهای روزمره جامعه نهادینه شده‌اند که دیگر به چشم نمی‌آیند.🔸️در لایه‌های پنهان زندگی شهری، مسائل اقتصادی همچون «خشونتی نمادین» عمل می‌کنند؛ بی‌آن‌که دیده شوند و بر کرامت و امکان‌ زیستن گروه‌هایی مانند زنان، سایه می‌افکند. در ساختارهای اجتماعی که نابرابری اقتصادی بازتولید می‌شود، فضاهای عمومی که باید محملی برای مشارکت و حضور آزادانه برای همه گروه‌های اجتماعی باشند به مکان‌هایی پرتنش و تهدیدآمیز بویژه برای زنان بدل می‌شوند.🔸️بوردیو مفهوم «سرمایه فرهنگی و اجتماعی» را مطرح می‌کند تا نشان دهد چگونه افراد با برخورداری از منابع نامرئی، امکان حضور مؤثر در جامعه را پیدا می‌کنند. زنانی که با مسائل اقتصادی در جامعه دست و پنجه نرم می‌کنند، در عین نداشتن سرمایه اقتصادی مناسب، اغلب از شکل‌های ظریف سرمایه نیز بی‌بهره‌اند. در نتیجه، در موقعیتی قرار می‌گیرند که حتی حضور فیزیکی‌شان در شهر، با خطر و ناامنی همراه است.🔸️همچنین باومن در تحلیل جامعه مدرن متأخر، از «جامعه سیال» سخن می‌گوید؛ جایی‌که پیوندهای اجتماعی شکننده‌اند و امنیت فردی به مسئله‌ای شخصی و خصوصی تقلیل یافته است. زنان در این وضعیت، نه‌تنها قربانی بی‌ثباتی اقتصادی‌اند، بلکه باید بار ناامنی اجتماعی را نیز بر دوش بکشند. ناامنی‌ای که به‌ویژه در فضاهای عمومی، با نبود کنترل و نظارت‌های مناسب و ساختارهای فرهنگی و اجتماعی ناکارآمد عمیق‌تر می‌شود.🔸️در این میان، نانسی فریزر تأکید می‌کند که عدالت اجتماعی تنها در بازتوزیع منابع خلاصه نمی‌شود، بلکه «به‌رسمیت‌شناسی» نیز نقشی بنیادین دارد. زنان در فضاهای عمومی نه‌تنها از امکانات اقتصادی محروم‌اند، بلکه اغلب در مقام سوژه‌هایی نامرئی و بی‌صدا نیز قرار می‌گیرند. این وضعیت، به‌ویژه برای زنان طبقات فرودست، نوعی «حذف دوگانه» رقم می‌زند: حذف اقتصادی و حذف نمادین.🔸️و اما امانوئل کاستلز در تحلیل ساختار شهری، از «حق به شهر» سخن می‌گوید؛ مفهومی که به معنای امکان مشارکت همه افراد در تولید و استفاده از فضای شهری است. وقتی فقر به همراه بیکاری، خدمات ناکارآمد و گسست اجتماعی گسترش می‌یابد، این حق برای بسیاری از زنان معنای واقعی خود را از دست می‌دهد. خیابان، به‌جای آن‌که محل رفت‌وآمد آزادانه باشد، به صحنه‌ی دائمی ناامنی، تهدید و حذف بدل می‌شود.🔸️در نهایت، اگر بخواهیم از امنیت در فضای عمومی صحبت کنیم، باید بپذیریم که این امنیت در خلا شکل نمی‌گیرد. فقر، نابرابری، حذف نمادین و ساختارهای مردسالار، همگی بخشی از زمینه‌های تولید ناامنی برای زنان هستند. بی‌توجهی به این مؤلفه‌ها، یعنی نادیده‌گرفتن بخشی اساسی از سازوکار خشونت شهری.🔸️و اما پرسش اینجاست: تا کِی می‌توان در برابر ناامنی زنان در جامعه سکوت کرد؟ تا کِی می‌توان هزینه‌های تورم و نابرابری را از جیب سلامت روانی و جسمی نیمی از افراد جامعه پرداخت؟🔸️اگر قرار است جامعه‌ای ایمن، عادلانه و انسانی بسازیم، نخست باید از جایی آغاز کنیم که بیشترین آسیب را دیده یا خواهند دید: از زنان و کودکانی که روزی، خیابان را با قدم‌های آرام و اطمینان طی می‌کردند و امروز، با ترس و احتیاط به آن قدم می‌گذارند.