بخش دو ، ادامه ی فرسته ی بالا تمام استراتژی غرب در سده گذشته، از تأسیس «کمربند حائل» میان آلمان و رو

بخش دو ، ادامه ی فرسته ی بالا تمام استراتژی غرب در سده گذشته، از تأسیس «کمربند حائل» میان آلمان و روسیه در اروپای شرقی گرفته تا کشیدن آلمان به درون پروژه اتحادیه اروپا، برای خنثی‌سازی همین نیروی گریز از مرکز طراحی شد. اتحادیه اروپا در واقع یک تله ژئوپلیتیکی زیبا و کارآمد برای آلمان بود؛ پروژه‌ای که مرزهای سیاسی و منافع اقتصادی آلمان را در پیکره غرب ادغام کرد تا وسوسه پیوند ارگانیک با شرق مهار شود. با این حال، سرشت جغرافیا تغییرناپذیر است؛ اتصال صنعتی آلمان به منابع روسیه در دهه‌های اخیر در قالب خطوط لوله «نورد استریم» در قعر بالتیک بازتولید شد، و درست به همین دلیل در سال ۲۰۲۲ این شریان‌های حیاتی در اعماق دریا منفجر شدند تا طناب نافی میان صنعت آلمان و گاز روسیه برای همیشه قطع شود و برلین دوباره در اسارت چتر امنیتی و انرژی قدرت‌های آنگلوساکسون باقی بماند.درست در میانه همین تقابل بزرگ میان قدرت‌های مسلط دریایی و نیروی قاره‌ای بود که رضاشاه پهلوی تصمیم گرفت معماری نوسازی ایران را بر دوش صنعت آلمان قرار دهد. سال‌هاست که نزاعی سطحی بر سر چرایی گرایش تهران به برلین در آن برهه در جریان است؛ گروهی آن را صرفاً همذات‌پنداری نژادی یا شیفتگی ساده‌لوحانه به رایش قلمداد می‌کنند، در حالی که این رفتار ریشه در دکترین کهن «نیروی سوم» داشت. ایران بیش از یک قرن مانند گوشت قربانی میان چنگال‌های خرس قطبی از شمال و روباه بریتانیایی از جنوب و خلیج فارس فشرده شده بود. قرارداد ننگین ۱۹۰۷ عملاً خاک ایران را به دو حوزه نفوذ بدون رضایت پادشاه وقت تقسیم کرده بود. برای رضاشاه که سودای ساخت ارتشی مدرن، راه‌آهن سراسری، بنادر نوساز و کارخانجات صنعتی را در سر داشت، نه روس‌ها قابل اعتماد بودند و نه انگلیسی‌ها تمایلی به استقلال زیرساختی ایران داشتند. آلمان دقیقاً همان بازیگری بود که منافعش با نوسازی ایران هم‌پوشانی داشت: صنعتی به غایت پیشرفته داشت، سابقه استعماری مستقیمی در ایران یا خاورمیانه بر جا نگذاشته بود و مهم‌تر از همه، خود با دشمنان تاریخی ایران سرشاخ بود. خط آهن سراسری، کارخانجات قند و نساجی، فرودگاه‌ها و سازمان‌های فنی ایران همگی با تفکر مهندسی آلمانی جان گرفتند تا زنجیر وابستگی به لندن و مسکو گسسته شود؛ تلاشی که با انعاد «پیمان سعدآباد» میان ایران، ترکیه، عراق و افغانستان همراه شد تا نطفه یک بلوک امنیتی مستقل در کمربند پیرامونی خاورمیانه بسته شود. اما نقطه کور مرگبار رضاشاه در این شطرنج این بود که موقعیت جغرافیایی ایران را بر اساس توهمات قدرت زمینی سنجید و توان خفه‌کننده قدرت دریایی بریتانیا و اهمیت حیاتی نفت جنوب را دست‌کم گرفت. به محض آنکه هیتلر عهدنامه عدم تجاوز با استالین را پاره کرد و عملیات بارباروسا کلید خورد، بازی عوض شد. ایران دیگر یک کشور دوردست بی‌طرف نبود، بلکه حیاتی‌ترین شاهراه تنفس و ارسال تسلیحات غرب به شوروی محسوب می‌شد؛ همان چیزی که بعدها «پل پیروزی» نام گرفت. رضاشاه قربانی عدم تطابق سرعت تحولات جهانی با جغرافیای محاصره‌شده ایران شد و کشور بدون آنکه گلوله‌ای در جبهه جنگ شلیک کرده باشد، در شهریور ۱۳۲۰ دوباره زیر چکمه همان دو قدرت همیشگی له شد.این سرنوشت نشان می‌دهد که جایگاه ژئوپلیتیکی ایران فراتر از نام پادشاهان یا پرچم‌های حاکم است. وقتی به جغرافیای پیرامونی مکیندر و آنچه بعدها نیکلاس اسپایکمن «ریملند» یا نوار ساحلی اوراسیا نامید نگاه می‌کنیم، ایران نقشی گریزناپذیر پیدا می‌کند. هژمونی دریایی غرب تسلط خود را همواره از طریق کنترل گلوگاه‌های آبی جهان—از تنگه هرمز و باب‌المندب تا کانال سوئز و مالاکا—و انزوای مالی کشورهای درون این کمربند اعمال کرده است. اگر امروز به واسطه قدرت‌افزایی بلوک‌های قاره‌ای نظیر ائتلاف روسیه و چین و به حرکت درآمدن طرح‌هایی چون «یک کمربند، یک راه»، این هژمونی مطلق دریایی دچار فرسایش شود، ایران نخستین سرزمینی است که ارزش کریدوری آن احیا می‌گردد. ضعیف شدن دست هژمون دریایی به این معناست که ابزارهای تحریم، مسدودسازی بنادر و محاصره اقتصادی کارایی تاریخی خود را از دست می‌دهند، چرا که مسیرهای مبادله از سطح آب‌های زیر نظر ناوگان‌ها به عمق خطوط ریلی، جاده‌ای و لوله‌های انتقال انرژی درون خشکی منتقل می‌شوند. درست به همین علت است که غرب در پاسخ، طرح‌های موازی نظیر کریدور هند–عرب–مدیترانه (IMEC) را پیش کشید تا با اتصال ریلی هند از طریق امارات، عربستان و اردن به بندر حیفا و مدیترانه، جغرافیای ایران را دور بزند و فلات ایران را در بن‌بست ترانزیتی حبس کند. در برابر این آرایش، شکستن حصر اقیانوسی برای ایران به معنای جهش از یک بن‌بست ژئوپلیتیکی به سریع‌ترین، امن‌ترین و اقتصادی‌ترین پل پیوند میان هسته محصور اوراسیا و آب‌های گرم جنوب است.در این میان، اعتراف معنادار دونالد ترامپ مبنی بر اینکه ایران «۵۱ سال است قلدری می‌کند»، پرده را از روی یک بازی طولانی‌تر کنار می‌زند. اشاره به عدد ۵۱ سال—که تقویم را به سال‌های ۱۹۷۴ و ۱۹۷۵، یعنی اوج حکومت پهلوی و سال‌ها پیش از انقلاب بهمن ۵۷ بازمی‌گرداند—دقیقاً به دورانی اشاره دارد که شاه با تکیه بر درآمدهای سرسام‌آور ناشی از شوک نفتی ۱۹۷۳، خریدهای نظامی بی‌سابقه و مطرح کردن علنی ایده ارتش پنجم جهان، عملاً از قالب یک ژاندارم مطیع خارج شده بود. شاه در آن سال‌ها صراحتاً در مصاحبه‌هایش کشورهای غربی را به تنبلی متهم می‌کرد، قیمت‌گذاری نفت را دیکته می‌نمود و سودای کنترل مستقل بر خلیج فارس را بدون دخالت قدرت‌های بزرگ در سر می‌پروراند. نقطه اوج این واگرایی آشکار را می‌توان در مصاحبه تاریخی اکتبر ۱۹۷۶ محمدرضاشاه با مایک والاس در برنامه معروف «شصت دقیقه» دید. شاه در برابر دوربین رسانه آمریکایی با لحنی نامعمول، جسورانه و خشمگین سخن گفت؛ وقتی والاس از لابی و محافل نفوذ در آمریکا پرسید، شاه بی‌پروا ادعا کرد که لابی یهودی در ایالات متحده بیش از حد قدرتمند شده است، مطبوعات معتبر، رسانه‌ها و بانک‌ها را در اختیار دارد و با اعمال نفوذ نامتقارن بر واشنگتن، به منافع ایران آسیب می‌زند و حتی در درازمدت به ضرر خود اسرائیل عمل می‌کند. این سخنان خشم عمیق نهادهای قدرت در غرب و جامعه سیاسی آمریکا را برانگیخت و نشانه‌ای علنی از ترک برداشتن اعتماد راهبردی میان تهران و ساختار قدرت واشنگتن بود.اما خطای فاحش و ساده‌لوحی بنیادین شاه در این بود که ماهیت کارکردی اسرائیل در این شطرنج جهانی را نمی‌فهمید. او غافل بود که اسرائیل نه یک متحد مستقل و گذرا، بلکه فرزند مستقیم و پاسگاه راهبردی هژمون دریایی غرب است که دقیقاً در قلب خاورمیانه کاشته شده تا کمربند اتصال آسیا و آفریقا و مهم‌ترین آبراهه ژئوپلیتیکی جهان، یعنی کانال سوئز و مسیرهای دریایی پیرامون آن را تحت نظارت و کنترل مستقیم غرب نگه دارد. شاه حتی میلیاردها دلار از سرمایه نفت را در «پروژه مشترک شکوفه» سرازیر کرد تا با اسرائیل موشک‌های بالستیک دوربرد بسازد، بی‌آنکه بفهمد طرف صهیونیستی تکنولوژی‌های سوخته به او می‌فروشد و هم‌زمان اطلاعات و عوایدش را به نفع توسعه زرادخانه خود مصادره می‌کند. واقعیت این است که منطق بقای استراتژیک اسرائیل بر حفظ «برتری کیفی نظامی» و جلوگیری از پدیداری هر بازیگر هژمونیک با پتانسیل سلطه منطقه‌ای استوار است. در محاسبات ژئوپلیتیکی تل‌آویو و طراحان نظم غربی، هر قدرتی که در فلات ایران به سمت خودبسندگی نظامی، توسعه صنعتی پایدار و نفوذ بر آب‌های خلیج فارس حرکت کند، تهدیدی بنیادین برای معماری امنیتی هژمون و پاسگاه منطقه‌ای‌اش به شمار می‌رود.به همین سبب، نه شاهِ سودازده‌ای که با تکیه بر درآمدهای نفتی رؤیای بازگشت کوروش، ساخت ارتشی بی‌رقیب و به زانو درآوردن اقتصادهای صنعتی غرب را در سر داشت برای این نظم قابل پذیرش بود، و نه جمهوری اسلامیِ تجدیدنظرطلبی که به شکل علنی و تهاجمی نابودی اسرائیل را به ستون اصلی هویت منطقه‌ای خود بدل ساخت و کمربند مقاومت را تا سواحل مدیترانه امتداد داد. شاه در محاسباتش به این واقعیت کور بود که یک پادگان ژئوپلیتیکی مأمور حراست از سوئز و تنگه‌های حیاتی، هرگز اجازه نخواهد داد بازیگری دیگر در انتهای دیگر این مدار—بر دهانه تنگه هرمز—سر بلند کند و نبض انتقال انرژی و امنیت را به دست گیرد. تفاوت شاه و جمهوری اسلامی تنها در شکل تهدید بوده است: یکی در چارچوب بلوک غرب طغیان اقتصادی و تسلیحاتی کرد و دیگری کل چارچوب را از بیرون به آتش کشید؛ اما در منطق امنیتی غرب و تل‌آویو نتیجه یکسان است: مهار، خنثی‌سازی و در صورت لزوم مهار ساختاری هر اراده مستقلی در تهران.سرانجام هنگامی که سران چهار قدرت غربی در ژانویه ۱۹۷۹ در کنفرانس گوادلوپ گرد هم آمدند، کار از کار گذشته بود. نشست گوادلوپ نه موتور محرک انقلاب ایران، بلکه نقطه تسلیم غرب در برابر واقعیت غیرقابل بازگشت خیابان‌های تهران بود؛ اتاق فکری که در آن فهمیدند فرمول‌های تکراری پیشین—نصب رضاخان، عزل تحقیرآمیز او و نشاندن پسرش، و کودتای ۲۸ مرداد برای بازگرداندن محمدرضا—این بار در برابر اراده یکپارچه ملت ایران رنگ باخته و بازی شاه عملاً تمام شده است. از این رو، استراتژیست‌های غربی واقعیت رفتن او را پذیرفتند و بلافاصله تمرکز خود را به مهار و تغییر جهت مسیر آینده ایران معطوف کردند؛ پروژه‌ای که در دهه‌های بعد با نفوذ تدریجی تفکرات نئولیبرالی در شریان‌های اقتصادی و دیوان‌سالاری کشور پیگیری شد تا آرمان خودکفایی، صنعتی‌سازی مستقل و اقتدار ملی از درون کانالیزه، بی‌اثر و ادغام‌پذیر گردد.🔷 به خانواده ما در @DrGeopolitic بپیوندید 🔷🌍 @DrGeopolitic