«اعتراض یا اغتشاش؟» تحلیلی از پویایی‌های روان‌شناسی سیاسیِ خشم، انسداد و رادیکالیزه‌شدن کنش جمعی دکت

«اعتراض یا اغتشاش؟» تحلیلی از پویایی‌های روان‌شناسی سیاسیِ خشم، انسداد و رادیکالیزه‌شدن کنش جمعی دکتر احمدرضا فتوّتپژوهشگر پسادکتری روان‌شناسی سیاسیدر روان‌شناسی سیاسی و اجتماعی، یکی از الگوهای نسبتاً اجماعی برای فهم بروز رفتارهای پرخاشگرانه‌ی جمعی، «مدل انسداد ساختاری بیان» است. بر اساس این مدل، زمانی که گروه‌های اجتماعی به‌طور مکرر و نظام‌مند امکان بیان نارضایتی، مشارکت مؤثر و اصلاح تدریجی را از دست می‌دهند، رفتار اعتراضی به‌تدریج از اشکال کم‌هزینه و نمادین به اشکال پرهزینه، هیجانی و بعضاً خشونت‌آمیز منتقل می‌شود. این گذار، نه نشانه‌ی فروپاشی اخلاقی جامعه، بلکه پیامد قابل پیش‌بینی یک وضعیت مزمن انسداد است.از این منظر، دوگانه‌سازی مفهومی میان «اعتراض» و «اغتشاش» بیش از آنکه تحلیلی باشد، کارکردی سیاسی–گفتمانی دارد. در سطح تحلیلی، آنچه اهمیت دارد نه نام‌گذاری، بلکه فرایند شکل‌گیری کنش جمعی است؛ فرایندی که ریشه در انباشت ناکامی، نشنیده‌شدن و فقدان کانال‌های اصلاح نهادی دارد.در ادبیات روان‌شناسی سیاسی، این وضعیت اغلب با مفاهیمی چون ناکامی–پرخاشگری (Frustration–Aggression)، خشم انباشته (Accumulated Anger) و رادیکالیزه‌شدن اعتراض (Radicalization of Dissent) توضیح داده می‌شود. زمانی که اعتراض‌های اولیه نه دیده می‌شوند و نه به تغییر منجر می‌گردند، خودِ اعتراض از ابزار اصلاح به ابزار تخلیه هیجانی تبدیل می‌شود.نکته‌ی قابل‌توجه آن است که در چنین شرایطی، نسل‌های جوان‌تر معمولاً پیشگام کنش‌های پرهزینه‌تر می‌شوند. این پدیده را می‌توان در چارچوب درماندگی آموخته‌شده‌ی جمعی (Collective Learned Helplessness) تحلیل کرد؛ وضعیتی که در آن جامعه به این جمع‌بندی روانی می‌رسد که مسیرهای رسمی و درون‌سیستمی تغییر، فاقد کارآمدی هستند. در نتیجه، تمایل به کنش‌های ساختارشکنانه، بیرونی یا حتی بازگشت به الگوهای تاریخی پیشین افزایش می‌یابد؛ حتی اگر آن الگوها پیش‌تر مورد نقد یا طرد قرار گرفته باشند.آنچه در سال‌های اخیر در جامعه ایران مشاهده می‌شود، دقیقاً در همین چارچوب قابل فهم است. بخش بزرگی از جامعه—به‌ویژه جوانان و نوجوانان—خود را از فرایند تصمیم‌سازی و حتی شنیده‌شدن کنارگذاشته‌شده می‌بیند. پیامد انسانی این وضعیت، مستقل از برچسب‌های سیاسی، تلفات جانی، آسیب‌های روانی گسترده و سوگ جمعی است؛ واقعیتی که با تغییر واژگان دگرگون نمی‌شود.نزدیک به پنج دهه از استقرار نظم سیاسی کنونی می‌گذرد. در این مدت، امکان شکل‌گیری فضای پایدار نقد، اصلاح و بازاندیشی نهادی به‌طور مستمر محدود بوده است. از منظر روان‌شناسی سیاسی، تداوم این وضعیت به شکل‌گیری فرهنگ سکوت اجباری و سپس انفجارهای دوره‌ای خشم منجر می‌شود؛ الگویی قابل پیش‌بینی که در بسیاری از نظام‌های اقتدارگرا تجربه شده است.همزمان، تحولات جمعیتی، فناوری ارتباطات و تغییرات نسلی، جامعه‌ای به‌مراتب متفاوت از دهه‌های نخست پس از انقلاب پدید آورده است. اکثریت واجدان شرایط رأی امروز، در تصمیم‌های بنیادین اولیه نقشی نداشته‌اند. در چنین شرایطی، اصرار بر مشروعیت تاریخی بدون بازتولید مشروعیت روانی–اجتماعی، خود به عاملی برای تعمیق شکاف دولت–ملت بدل می‌شود. لذا بازاندیشی در سازوکارهای مشروعیت، نه نشانه‌ی ضعف، بلکه می‌تواند نشانه‌ی انعطاف نهادی و عقلانیت سیاسی تلقی شود.تقلیل بحران‌های انباشته‌ی اجتماعی به عملکرد یک دولت یا یک دوره‌ی محدود، از منظر تحلیلی نابسنده است. مسئله، بیش از آنکه به افراد مربوط باشد، به "ساختار توزیع قدرت، شفافیت نهادی و نسبت پاسخ‌گویی با اختیار" بازمی‌گردد. در غیاب این مؤلفه‌ها، حتی نیت‌های اصلاح‌گرایانه نیز به بن‌بست می‌خورند.از منظر تحلیلگر رفتار سیاسی، استمرار وضعیت کنونی بدون اصلاحات ساختاری، خطر عادی‌شدن خشونت، افزایش قطبی‌سازی اجتماعی، تعمیق شکاف دولت–ملت، افزایش رفتارهای پرهزینه‌ی اجتماعی و تضعیف سرمایه‌ی اجتماعی را در پی دارد. در مقابل، اقداماتی از جنس زیر می‌تواند به کاهش تنش، مهار چرخه‌ی خشم و بازسازی حداقلی اعتماد کمک کند:- گذار واقعی از تک‌صدایی به تنوع دیدگاه‌ها در رسانه‌های فراگیر- تحقق عدالت به‌مثابه تجربه‌ی زیسته، نه صرفاً گفتمان رسمی- اولویت‌دادن به مقابله با فساد ساختاری، به‌ویژه در سطوح بالای قدرت- کاهش شکاف نمادین میان نخبگان حاکم و بدنه‌ی جامعه- ایجاد فضاهای امن و نهادمند برای گفت‌وگوی انتقادی- بازاندیشی در سازوکارهای سنجش رضایت و مشروعیت عمومیدر پایان، یادآوری این گزاره‌ی کلاسیک اخلاق سیاسی منتسب به پیامبر عظیم شان اسلام بی‌مناسبت نیست: «المُلکُ یَبقی مَعَ الکُفرِ وَ لا یَبقی مَعَ الظُّلمِ»حکومت ممکن است با کفر و بی‌دینی پایدار بماند، اما با ظلم و ستم هرگز