📝 مسئلهٔ تربیت معلم در ایران معاصر: روایتی از برده‌پروری، بحران آزادی، و قهرمانی روزمره 🔻خلاصه ای از سخنرانی نعمت الله فاضلی در جمع استادان دانشگاه فرهنگیان، 8اسفند 1401 ✅ همیشه برای من سخن‌گفتن از آموزش و پرورش، نه یک وظیفهٔ حرفه‌ای، بلکه نوعی بازگشت به ریشه‌هاست؛ بازگشت به همان جایی که نخستین بار فهمیدم معلمی نه شغل است، نه مهارت، نه مجموعه‌ای از تکنیک‌ها، بلکه شیوه‌ای از بودن است؛ شیوه‌ای از زیستن در جهان. سخن‌گفتن از تربیت معلم در ایران نیز همین‌گونه است؛ بخش بزرگی از آن را نمی‌توان گفت، چون در قلمرو سیاست، اخلاق، تابوها و ناگفتنی‌هاست. در ایران امروز، اگر تجربهٔ معلمی را صد واحد بدانیم، شاید تنها یک واحدش را بتوان با صدای بلند گفت؛ اما همان یک واحد نیز بدون فهم آن نود و نه واحد ناگفتنی قابل فهم نیست. 🔻معلمی در جامعه‌ای که آزادی در آن محدود است، همیشه کنشی قهرمانانه است؛ همان‌طور که مایک فدرستون در مقالهٔ «زندگی روزمره و زندگی قهرمانی» می‌گوید، قهرمان کسی است که از هفت‌خان عبور می‌کند، نه کسی که در مسیر صاف قدم می‌زند. تربیت معلم در ایران، عبور از هفت‌خان است؛ هفت‌خان بازار، هفت‌خان ایدئولوژی، هفت‌خان ترس، هفت‌خان طمع، هفت‌خان تنبلی، هفت‌خان بی‌ثباتی سیاسی، و هفت‌خان بی‌اعتنایی اجتماعی.🔻در جهانی که سرمایه‌داری و بازار همه‌چیز را به کالا تبدیل کرده‌اند، معلمی نیز در معرض این خطر است که به حرفه‌ای مصرفی تبدیل شود؛ حرفه‌ای که در آن ارزش‌ها، آرمان‌ها و معناها جای خود را به پول، رتبه، امتیاز و حقوق می‌دهند. رولومی در کتاب شجاعت خلاقیت می‌گوید خلاق بودن سه هیولا دارد: تنبلی، طمع و ترس. این سه هیولا امروز در زندگی معلمی ما حضور دارند؛ طمع بازار که می‌گوید غایت هستی پول است، ترس از ساختارهای سیاسی که آزادی را محدود می‌کنند، و تنبلی ساختاری که اجازه نمی‌دهد معلمی به کنش خلاق تبدیل شود. 🔻جامعهٔ امروز، جامعهٔ بازار است؛ همان‌طور که نظریه‌پردازان Market Society می‌گویند، بازار فقط بازار نیست؛ جامعه بازار است. خانواده، علم، سیاست، فرهنگ، هنر، دین، همه در برابر خدایی ایستاده‌اند که نامش پول است. معبد واقعی که در آن عبادت می‌کنیم، بازار است و مهر نمازمان اسکناس.✅ اما مانع دوم، مانع بزرگ‌تر، ایدئولوژی و قدرت سیاسی است؛ قدرتی که برای ساختن هویت یکپارچه و همگن، همه‌چیز را به خدمت خود درمی‌آورد. در چنین ساختاری، انسان نه سوژه است، نه عامل، نه خلاق، نه قهرمان؛ انسان سرباز است. ما در عصر برده‌داری جدید زندگی می‌کنیم؛ عصری که در آن باید وفاداری خود را به دو ارباب ثابت کنیم: ارباب بازار و ارباب حکومت. 🔻هرکس به اندازهٔ بردگی‌اش حق حیات دارد. یکی با ماشین لوکسش در خیابان به رخ می‌کشد که بردهٔ بازار است؛ دیگری با ظاهر و لحن و شعارهایش نشان می‌دهد که بردهٔ ایدئولوژی است. هرکس باید ثابت کند که برده‌تر است؛ و این مسابقهٔ بردگی، به‌ویژه در آموزش و پرورش، به اوج خود رسیده است.🔻داستان تربیت معلم در ایران معاصر، داستان برده‌پروری است؛ داستان یاد دادن فنون بردگی. دانشگاه‌های فرهنگیان، دانشسراها، مراکز تربیت معلم، همه در معرض این خطرند که به کارخانه‌های تولید برده تبدیل شوند؛ برده‌هایی مطیع، مقلد، سر به‌راه، امرپذیر، بی‌فردیت، بی‌تفکر مستقل، بی‌قدرت نقد. برنامهٔ درسی، کتاب‌های درسی، زبان آموزش، گفتمان مدرسه، فضای مدرسه، همه باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که دانش‌آموزان برده‌های خوبی باشند؛ برده‌هایی که در آینده بندهٔ خوبی باشند، مطابق اوامر، دستورات و گفتمان‌های حاکم اطاعت کنند و تسلیم باشند. چون و چرا نکنند، نفی نکنند، تفکر مستقل نداشته باشند. انسان‌هایی میان‌تهی که با ایدئولوژی‌ها پر شده‌اند؛ انسان‌هایی که حتی به مرتبهٔ بردگی خود افتخار می‌کنند و می‌گویند: «من یک بردهٔ تمام‌عیارم.»🔻 در چنین ساختاری، معلمی کنشی ضدانسانی می‌شود؛ چون معلم باید به دانش‌آموز یاد دهد چگونه دیگری‌سازی کند؛ چگونه زن را علیه مرد ببیند، چگونه قوم را علیه قوم ببیند، چگونه دین را علیه دین ببیند، چگونه جهان را دشمن بداند. در کتاب‌های درسی، همان‌طور که برخورداری نشان داده است، هرکس اندکی تفاوت داشته باشد، نجس است، کافر است، باید تطهیر شود. مدرسه میدان جنگ است، نه صلح؛ و تربیت معلم تربیت مربیان جنگ است، نه مربیان زندگی.