📝 صادره از اراک: روایتی خودمردمنگارانه (۲)🔻نعمت الله فاضلی، ۲۸ مرداد ۱۴۰۵✅ وقتی بعدها به‌عنوان انس

📝 صادره از اراک: روایتی خودمردمنگارانه (۲)🔻نعمت الله فاضلی، ۲۸ مرداد ۱۴۰۵✅ وقتی بعدها به‌عنوان انسان‌شناس شهری به تاریخ منطقه عراق نگاه کردم، فهمیدم آنچه در کودکی حس می‌کردم، فقط یک تجربه فردی نبود؛ بلکه بازتابی از تاریخ طولانی ناامنی، کوچ‌نشینی، جابه‌جایی و فقدان مرکزیت شهری در این منطقه بود. 🔻در مقاله‌ای که سال‌ها پیش در نخستین شماره فصنامه راه دانش نوشتم دریافتم که این منطقه پی‌درپی در معرض حملات و تعرضات نظامی بوده و دائماً میان قدرت‌ها دست‌به‌دست شده است. این میان‌بودگی تاریخی، همان چیزی بود که در تجربه زیسته‌ام حس می‌کردم: منطقه‌ای که نه کاملاً شهری بود و نه روستایی، نه مرکز بود و نه حاشیه، بلکه همیشه میان بود. بعدها در کتاب فرهنگ و شهر این میان‌بودگی را به‌عنوان یکی از مفاهیم کلیدی هویت شهری تحلیل کردم؛ مفهومی که در اراک به‌وضوح قابل مشاهده است.🔻نام کرج یا کره نام کهن این دیار همیشه برایم مبهم بود، اما بعدها فهمیدم این شهر نخستین نقطه شهری مهم منطقه بوده است؛ شهری که در دوره ابودلف‌ها رونق گرفت و در قرن سوم هجری به مرکز حکومتی تبدیل شد. در مقاله‌ام نوشته بودم که کرج از اوایل قرن سوم هجری روبه آبادی نهاده است. این تاریخ برای من فقط یک داده تاریخی نیست؛ بخشی از حافظه شهری من است. وقتی در آن قدم می‌زنم، حس می‌کنم زیر پایم لایه‌هایی از تاریخ خوابیده است؛ لایه‌هایی که با تجربه زیسته من گره می‌خورند. این همان چیزی است که در انسان‌شناسی شهری به آن بدن‌مندی فضا می‌گوییم؛ اینکه فضا فقط دیده نمی‌شود، بلکه در بدن حس می‌شود.✅ وقتی در سال ۱۳۷۳ فصلنامه راه دانش را در اراک بنیان گذاشتم، سروکارم با تاریخ اراک و مورخان این شهر افتاد و تازه فهمیدم که شهر چگونه از دل هشت‌قلعه شکل گرفته است؛ قلعه‌هایی که سپهدار گرجی ویران کرد و جمعیتشان را به سلطان‌آباد منتقل نمود.🔻 در مقاله‌ام نوشته بودم که سپهدار این قلاع را ویران کرد و ساکنین آنها را به شهر جدید کوچانید. این لحظه تاریخی برای من فقط یک واقعه نیست؛ یک لحظه انسان‌شناختی است. شهری که از دل نابودی ساخته شود، شهری است که از ابتدا با تنش زاده شده است؛ شهری که هویت منسجم ندارد و باید دائماً خود را بازسازی کند. 🔻بعدها در زنانه‌شدن شهر نوشتم که شهرها همیشه از دل تنش‌ها ساخته می‌شوند و اراک نمونه روشن همین فرایند است.✅ در دهه‌های ۴۰ و ۵۰ خورشیدی، صنعتی‌شدن اراک لحظه دوم تولد شهر بود. کارخانه‌ها، دودکش‌ها، صدای ماشین‌آلات، کارگران مهاجر و ساختمان‌های اداری، چهره شهر را تغییر دادند. در مقاله‌ام نوشته بودم که ورود کمپانی‌های خارجی باعث شد این شهر به‌طور ناگهانی گسترش یابد. این گسترش ناگهانی بعدها در تحلیل‌هایم به یکی از محورهای اصلی تبدیل شد. 🔻در فرهنگ و شهر نوشتم که توسعه شهری اگر بدون زیرساخت فرهنگی باشد، به ناهمگونی فرهنگی می‌انجامد؛ و اراک دقیقاً چنین شد. محلات فقیرنشین شکل گرفتند، مهاجران از روستاهای اطراف و شهرهای دور آمدند و شهر به مجموعه‌ای از خرده‌فرهنگ‌ها تبدیل شد.✅ پس از انقلاب، اراک وارد مرحله جدیدی شد؛ مرحله‌ای که در آن گسترش افقی شهر، شکل‌گیری شهرک‌ها، افزایش جمعیت و تغییرات اجتماعی گسترده، چهره شهر را دگرگون کرد. در مقاله‌ام آمده بود که بعد از انقلاب شهرک‌ها و محلات جدیدی در اطراف شهر شکل گرفت و جمعیت به‌سرعت افزایش یافت. این گسترش فقط کالبدی نبود؛ فرهنگی بود. 🔻در فرهنگ و شهر نوشته‌ام که گسترش افقی شهر، هویت محله‌ای را تضعیف می‌کند؛ زیرا محلات جدید بدون حافظه جمعی و روابط اجتماعی پایدار شکل می‌گیرند. در اراک، این وضعیت به‌وضوح دیده می‌شد: محلات جدید فاقد ریشه بودند، مهاجران از نقاط مختلف آمده بودند و روابط اجتماعی شکننده بود.🔻فقدان رسانه محلی و نبود روایت مشترک، بحران هویت شهری را تشدید کرد. این جمله یکی از کلیدی‌ترین مسائل اراک پس از انقلاب را بیان می‌کند: شهر بدون روایت. در پشت دریاها شهری است نوشته‌ام که شهرها زمانی وجود دارند که روایت شوند. اراک شهری بود که روایت نمی‌شد؛ رسانه محلی نداشت، تاریخ شفاهی‌اش ثبت نمی‌شد و تجربه زیسته مردم در حافظه جمعی شهر جای نمی‌گرفت.