📝 بازگشت سوژه🔻خلاصه ای از سخنرانی نعمت الله فاضلی در نشست نقد و بررسی کتاب «بازگشت کنشگر، نظریه اج

📝 بازگشت سوژه🔻خلاصه ای از سخنرانی نعمت الله فاضلی در نشست نقد و بررسی کتاب «بازگشت کنشگر، نظریه اجتماعی درجامعه پساصنعتی»🔹28 خرداد 1402، مرکز فرهنگی شهر کتاب ✅ آلن تورن اندیشمندی است که دغدغهٔ اصلی‌اش تعریف موقعیت کنونی بشر است؛ پرسشی که شاید ساده به نظر برسد، اما در عمق خود یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌های تاریخ اندیشه است: بشر چیست؟ این پرسش را مارک تواین نیز در کتاب بشر چیست؟ در صد و بیست سی سال پیش (1906) مطرح کرده بود؛ پرسشی که در نگاه نخست عجیب می‌نماید، اما وقتی کتاب را می‌خوانیم، درمی‌یابیم که این پرسش، پرسش همهٔ تاریخ بشر است. اسطوره ها، ادیان و ادبیات و فلسفه سرشار از گفتگو درباب همین پرسش است. 🔻ما موجودات عجیبی هستیم که در همه تاریخ اندیشه ورزی مان درگیر پی بردن به چیستی خودمان شده ایم. گوسفند از خود نمی‌پرسد «گوسفند چیست؟»، سگ از خود نمی‌پرسد «سگ چیست؟»، اما انسان ناگزیر است از خود بپرسد «من کیستم؟»؛ چون انسان تنها موجودی است که می‌تواند از خود فاصله بگیرد، خود را ببیند، خود را نقد کند، و خود را دوباره بسازد.✅ تورن می‌خواهد به این پرسش پاسخ دهد؛ اما نه از راه دین، نه از راه اسطوره، نه از راه فلسفهٔ اخلاق، بلکه از راه بازسازی دانش. او معتقد است که مشکل بزرگ بشر امروز، مشکل دانش است؛ مشکل فهم ما از جامعه، از انسان، از تاریخ، از کنش، از آزادی. تورن می‌گوید اگر می‌خواهیم بدانیم بشر چیست، باید نظریهٔ اجتماعی را نقد کنیم؛ باید جامعه‌شناسی را نقد کنیم؛ باید علوم اجتماعی را نقد کنیم؛ چون این علوم، در جهان مدرن، جای دین و اسطوره را گرفته‌اند و چشم‌انداز بشر را می‌سازند. همین جا لحظه ای مکث کنیم. یعنی همین عبارت «چشم انداز بشر» را کمی بیندیشیم.🔻در اینجا تورن به نکته‌ای کلیدی اشاره می‌کند؛ نکته‌ای که فرد پولاک، بنیان‌گذار مطالعات آینده‌پژوهی، نیز در کتاب تصویر آینده بر آن تأکید کرده است: تصوری که بشر از آیندهٔ خود می‌سازد، عنصر کلیدی ساخته‌شدن جامعه است. پولاک می‌گوید هر جامعه‌ای چشم‌اندازی دارد؛ تصویری از آینده؛ تصویری از خود؛ تصویری از سرنوشت. این تصویر، این چشم‌انداز، این تعیین‌کنندهٔ همه‌چیز است: اقتصاد، سیاست، فرهنگ، اخلاق، هنر، علم، و حتی زندگی روزمره. اگر چشم‌انداز جامعه بیمار باشد، جامعه بیمار می‌شود؛ اگر چشم‌انداز جامعه کور باشد، جامعه کور می‌شود؛ اگر چشم‌انداز جامعه برده‌پرور باشد، جامعه برده‌پرور می‌شود. تورن نیز همین را می‌گوید: چشم‌انداز ما از انسان، تعیین‌کنندهٔ سرنوشت جامعه است.🔻تورن برای فهم این چشم‌انداز، به سراغ تاریخ می‌رود؛ اما نه تاریخ وقایع، بلکه تاریخ معنا. او می‌گوید بشر در دوره‌های مختلف، مسئله‌های مختلف داشته است. در دوره‌ای مسئلهٔ بشر رابطهٔ انسان و طبیعت بود؛ در دوره‌ای رابطهٔ انسان و خدا؛ در دوره‌ای رابطهٔ انسان و ماشین؛ اما در جهان پساصنعتی، مسئلهٔ بشر رابطهٔ انسان با انسان و رابطهٔ انسان با خودش است. این نکتهٔ کلیدی تورن است: مسئلهٔ بشر امروز، خود بشر است.✅ اما چرا تورن از «بازگشت کنشگر» سخن می‌گوید؟ چرا می‌گوید کنشگر باید بازگردد؟ مگر کنشگر کجا رفته بود؟ مگر انسان کجا تبعید شده بود؟ مگر انسان در کجا زندانی شده بود؟ تورن پاسخ می‌دهد: انسان در دو پارادایم بزرگ علوم اجتماعی گم شده بود؛ پارادایم کارکردگرایی و پارادایم تکامل‌گرایی.🔻پارادایم نخست، کارکردگرایی بود؛ همان پارادایمی که در ایران نیز محبوب است. کارکردگرایی می‌گوید جامعه یک سیستم است و انسان باید در خدمت این سیستم باشد؛ انسان به اندازهٔ بردگی‌اش حق حیات دارد؛ انسان باید تابع نظام باشد؛ نظام مقدس است؛ انسان ابزار است. این پارادایم، انسان را له کرد؛ انسان را حذف کرد؛ انسان را به برده تبدیل کرد. تورن می‌گوید کارکردگرایی، در جهان صنعتی، انسان را نابود کرد؛ همان‌طور که در ایران نیز کارکردگرایی، انسان را به بردهٔ نظام تبدیل کرده است.🔻پارادایم دوم، تکامل‌گرایی بود؛ همان پارادایمی که می‌گفت تاریخ مسیر مشخصی دارد؛ بشر در مسیر ترقی است؛ سرنوشت تاریخ معلوم است؛ یا به روایت مارکسیستی، یا به روایت لیبرالیستی. در این پارادایم نیز انسان گم شد؛ چون تاریخ مقدس شد؛ تقدیر مقدس شد؛ مسیر مقدس شد؛ و انسان تبدیل شد به ابزار تاریخ؛ به بردهٔ تاریخ؛ به قربانی تاریخ.🔻تورن می‌گوید این دو پارادایم، انسان را حذف کردند؛ انسان را نابود کردند؛ انسان را به برده تبدیل کردند؛ و اکنون زمان آن رسیده است که انسان بازگردد؛ کنشگر بازگردد؛ سوژه بازگردد. این بازگشت، بازگشت بروسلی نیست؛ بازگشت قهرمان نیست؛ بازگشت سوژهٔ اخلاقی است؛ سوژه‌ای که می‌خواهد خود باشد؛ می‌خواهد آزاد باشد؛ می‌خواهد خلاق باشد؛ می‌خواهد پاسخگو باشد؛ نه به دین، نه به بازار، نه به قدرت، بلکه به جهان و به درون خود.