🔻 نگاهی به نشریه «راه صمد» به مناسبت سالگرد جاودانه شدن صمد بهرنگیده شهریور 1405نشریه «راه صمد»، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اسناد متنی جنبش‌های معلمان و جریان‌های چپ‌گرا در آستانه انقلاب ۱۳۵۷، بستری جامع برای بازتاب مطالب آموزشی، سیاسی، فرهنگی و بین‌المللی بوده است. برای درک عمیق‌تر این نشریه، ابعاد مختلف آن با جزئیات بیشتری بسط داده می‌شود: ۱. زمینه‌های تاریخی و نام‌گذاری نشریه·       میراث صمد بهرنگی: نام‌گذاری نشریه به «راه صمد» صرفاً یک انتخاب کیفی یا نام‌گذاری نمادین نبود؛ بلکه نشان‌دهنده پذیرش خط فکری صمد بهرنگی در حوزه آموزش و ادبیات کودک و نوجوان بود. صمد بهرنگی با کتاب‌هایی نظیر کندوکاوی در مسائل تربیتی ایران و قصه‌های افشاگرانه‌اش، جریان جدیدی از «معلمِ متعهد و آگاه به ساختار طبقاتی» را بنیان گذاشته بود و این نشریه خود را ادامه‌دهنده مستقیم همان راه می‌دانست.·       بستر زمانی (اردیبهشت ۱۳۵۸): این دفتر در فضای باز سیاسی بلافاصله پس از سقوط رژیم پهلوی منتشر شد. در این دوره، گروه‌های مختلف سیاسی و صنفی در تلاش برای تثبیت مواضع، نقد باقی‌مانده‌های ساختار گذشته و ارائه طرحی نوین برای آینده کشور بودند.۲. نقد ساختاری آموزش و پرورش و مسئله «ستم ملی»·       افشای کارکرد «سپاه دانش» و «پیکار با بیسوادی»: نشریه با ارائه آمارهای دوازده‌ساله و حوزه‌ای (مانند حوزه هشترود و دیزج علیقلی‌بیگ) نشان می‌دهد که چگونه درصد بسیار ناچیزی از دانش‌آموزان روستایی امکان راهیابی به مقاطع بالاتر (راهنمایی و دبیرستان) را داشتند. نشریه استدلال می‌کند که هدف این برنامه‌ها نه باسواد کردن واقعی، بلکه رام‌سازی نیروی کار برای جذب در کارخانه‌ها، توسعه مصرف‌گرایی و ایجاد ابزار کنترل اداری-پلیسی در روستاها بوده است.·       پدیده «افت تحصیلی ساختاری»: نشریه توضیح می‌دهد که کودک روستایی به دلیل تقویم کشاورزی و نیاز خانواده به نیروی کار، عملاً دو ماه دیرتر از دانش‌آموز شهری وارد کلاس شده و اواخر زمستان نیز جهت کار در کورهپزخانه‌ها و کارهای ساختمانی مجبوری به ترک تحصیل می‌شود؛ در نتیجه ناکارآمدی آموزشی حاصل یک فقر ساختاری است نه ناتوانی ذهنی دانش‌آموز.·       زبان مادری و شونیسم: نشریه با انتشار نمونه متن بخشنامه‌های اداری آموزش و پرورش (مانند بخشنامه اداره آموزش و پرورش هشترود) که معلمان را از صحبت به زبان مادری در کلاس منع می‌کردند، تحمیل زبان رسمی را اقدامی در جهت مسخ فرهنگ‌های بومی و مانع‌تراشی در مسیر رشد فکری کودکان غیرفارس‌زبان می‌داند و خواستار تدوین کتب درسی بر اساس نیازها و زبان هر منطقه است.۳. جنبش دانش‌آموزی؛ از انشانویسی تا قیام مسلحانه·       تحلیل ساواک از مدارس: نشریه با استناد به اسناد افشاشده ساواک (از جمله بازداشت بیش از ۱۵۰ دانش‌آموز و ۱۱۰ معلم در یک سال) نشان می‌دهد که چگونه مدارس به جبهه اول مبارزه علیه رژیم تبدیل شده بودند.·       روایت قیام ۲۹ بهمن ۵۶ تبریز: در این بخش، مبارزات دانش‌آموزان تبریز با جزئیات توصیف شده است؛ از جمله به آتش کشیدن ساختمان حزب رستاخیز توسط نوجوانان، شعارنویسی‌های گسترده، و صحنه‌های مواجهه مستقیم کودکان و نوجوانان با تانک‌ها و نیروهای نظامی. ·       خواسته های صنفی-سیاسی: دانش‌آموزان تنها خواستار سرنگونی رژیم نبودند، بلکه خواسته‌های مشخصی چون انتخاب مدیران زیر نظر شورای دبیران و نمایندگان دانش‌آموزان، اخراج معلمان ساواکی، تجهیز آزمایشگاه‌ها و کتابخانه‌ها، و حق آموزش به زبان مادری را مطرح می‌کردند.۴. تئوریزه کردن «مدرسه غیرسیاسی» به عنوان یک مغالطه·       رد ادعای بی‌پیرایه بودن مدرسه: نشریه با ترجمه و نقد تجربه آموزشی آلمان در دوران Weimar و رایش سوم، مفهوم «مدرسه بی‌طرف و غیرسیاسی» را یک دروغ بورژوایی می‌داند. نویسندگان معتقدند مدرسه‌ای که از اوامر دولت تبعیت کند، خودش در حال اجرای یک سیاست دیکته‌شده است؛ بنابراین «غیرسیاسی بودن» صرفاً به معنای پذیرش نظم حاکم است.·       ایدئولوژی در کتاب‌های درس ریاضی: در یک نقد جالب‌توجه، نشریه نشان می‌دهد که چگونه حتی مسئله‌های درس حساب و ریاضی (مانند محاسبه سود حاصل از پس‌انداز، محاسبه خرج آبجو و سیگار برای القای قناعت به کارگر، یا محاسبه گنجایش نیرو در ناوهای جنگی) ابزاری برای شستشوی مغزی و القای اصول نظام سرمایه‌داری و نظامی‌گری به کودکان هستند.پژوهشکده جنبش معلمان@etehad_bazn