این تصور که «رسانه» (از رسانه‌های بزرگ و سنتی تا صفحات شخصی ما در شبکه‌های اجتماعی) ابزاری خنثی برای انتقال «پیام» است و به‌راحتی می‌شود به آنها اعتماد یا به آنها استناد کرد، خطایی رایج و مهلک است. در جهانی که بخش بزرگی از شناخت ما از واقعیت به‌واسطه رسانه‌ها شکل می‌گیرد، برخورداری از «سواد رسانه‌ای» شرط ضروری شهروندی آگاهانه است.مهارت سواد رسانه‌ای به افراد کمک می‌کند در برابر اخبار جعلی، پروپاگاندا، دست‌کاری افکار عمومی و قطبی‌سازی سیاسی آسیب‌پذیر نباشند، انتخاب‌های فرهنگی و سیاسی سنجیده‌تری داشته باشند، و در فضای دیجیتال مسئولانه‌تر مشارکت کنند.تعریفسواد رسانه‌ای توانایی مواجهه آگاهانه با رسانه‌ها، تحلیل و ارزیابی نقادانه پیام‌های رسانه‌ای، تشخیص اهداف و منافع پشت آنها، و نیز تولید مسئولانه پیام در بسترهای مختلف ارتباطی است. فرد دارای سواد رسانه‌ای می‌تواند میان خبر و تبلیغ، واقعیت و تفسیر، اطلاع‌رسانی و اقناع تمایز بگذارد و نقش ساختارهای قدرت، اقتصاد و ایدئولوژی را در شکل دادن به پیام‌های رسانه‌ای تشخیص دهد.اهمیتیونسکو سواد رسانه‌ای را یکی از مهارت‌های بنیادین قرن بیست‌ویکم می‌داند و تأکید می‌کند که این مهارت شامل توانایی دسترسی، تحلیل، ارزیابی، تولید و انتشار اطلاعات به‌صورت خلاقانه و مسئولانه است. بسیاری از اسناد آموزشی بین‌المللی سواد رسانه‌ای را در کنار تفکر نقادانه، سواد دیجیتال و یادگیری مادام‌العمر قرار می‌دهند.پنج اصل سواد رسانه‌ای۱. همه پیام‌های رسانه‌ای برساخته هستند (ساختگی بودن پیام‌ها): هیچ پیام رسانه‌ای بازتاب خنثای واقعیت نیست؛ هر پیام حاصل انتخاب، حذف، زاویه‌دید و نوعی شیوه روایت خاص است.۲. رسانه‌ها از زبان و فنون و ابزار خاصی استفاده می‌کنند: تصویر، موسیقی، تدوین، تیتر، قاب‌بندی، آمار و روایت‌پردازی ابزارهایی‌اند که معنا را شکل می‌دهند و بر احساس و برداشت مخاطب اثر می‌گذارند.۳. مخاطبان پیام‌ها را متفاوت تفسیر می‌کنند: پیش‌زمینه فرهنگی، تجربه‌زیسته، باورها و موقعیت اجتماعی باعث می‌شود افراد یک پیام واحد را به شکل‌های متفاوت بفهمند.۴. رسانه‌ها حامل ارزش‌ها و ایدئولوژی‌ها هستند: در پیام‌های رسانه‌ای معمولاً نگرش‌هایی به قدرت، جنسیت، طبقه، ملیت، اخلاق و سبک زندگی بازنمایی یا تثبیت می‌شود.۵. بیشتر پیام‌های رسانه‌ای هدف اقتصادی یا سیاسی دارند: رسانه‌ها اغلب برای جلب‌توجه، سود مالی، نفوذ سیاسی یا شکل دادن به افکار عمومی تولید می‌شوند، نه صرفاً برای اطلاع‌رسانی خنثی.پنج اصل تکمیلی۶. زمینه تولید پیام مهم است: برای فهم یک پیام باید شرایط تولید آن را شناخت: چه نهادی آن را ساخته، در چه زمانه‌ای، با چه محدودیت‌ها و اهدافی. بدون توجه به این زمینه، تحلیل ناقص می‌ماند.۷. مالکیت رسانه و ساختار قدرت بر محتوا اثر می‌گذارند: اینکه رسانه متعلق به دولت، شرکت‌های خصوصی، گروه‌های سیاسی یا پلتفرم‌های دیجیتال باشد، بر اولویت‌ها، خطوط قرمز و روایت‌های آن تأثیر مستقیم دارد.۸. الگوریتم‌ها و فناوری‌ها در دیده شدن پیام‌ها نقش دارند: در رسانه‌های دیجیتال، آنچه می‌بینیم صرفاً نتیجه انتخاب آگاهانه ما نیست؛ الگوریتم‌ها بر اساس داده‌ها، ترجیحات و منافع تجاری محتوا را فیلتر و برجسته می‌کنند.۹. تولید رسانه‌ای نیز بخشی از سواد رسانه‌ای است: سواد رسانه‌ای فقط تحلیل نیست؛ توانایی تولید محتوا به‌صورت مسئولانه، دقیق و اخلاقی نیز مهم است. هر کاربر امروز بالقوه یک تولیدکننده رسانه است.۱۰. تفکر نقادانه باید با مسئولیت اخلاقی همراه باشد: هدف سواد رسانه‌ای صرفاً شکاکیت نیست، بلکه داوری منصفانه، احترام به حقیقت، پرهیز از بازنشر اطلاعات نادرست و مشارکت مسئولانه در گفت‌وگوی عمومی است.✍️ حسین شیخ‌رضایی➖➖➖➖➖➖➖➖➖@naghdgaah