📍داستان یا ناداستان؟(از تخیل تا تجربه؛ نقشه‌ای برای شناخت گونه‌های روایت)✍️ #مصطفی_سلیمانی 🔻 هر مت

📍داستان یا ناداستان؟(از تخیل تا تجربه؛ نقشه‌ای برای شناخت گونه‌های روایت)✍️ #مصطفی_سلیمانی 🔻 هر متنی که می‌خوانیم، الزاماً «داستان» نیست. بسیاری از نوشته‌هایی که ما را می‌گریانند، می‌خندانند یا به فکر فرو می‌برند، بر پایه واقعیت نوشته شده‌اند، نه تخیل. تفاوت اصلی داستان و ناداستان دقیقاً از همین‌جا آغاز می‌شود. داستان، جهان خود را می‌آفریند؛ شخصیت‌ها، رخدادها و موقعیت‌ها می‌توانند زاده ذهن نویسنده باشند، حتی اگر شباهتی به جهان واقعی داشته باشند. اما ناداستان تعهدی روشن به واقعیت دارد. نویسنده حق ندارد واقعیت را جعل کند، هرچند می‌تواند آن را هنرمندانه روایت کند.◼️ بسیاری تصور می‌کنند ناداستان یعنی گزارش خشک و بی‌روح؛ درحالی‌که ادبیات معاصر نشان داده است که واقعیت نیز می‌تواند به‌اندازه یک رمان جذاب باشد. تفاوت در این است که داستان می‌پرسد «اگر چنین می‌شد چه؟» اما ناداستان می‌پرسد «چه شد و چگونه می‌توان آن را فهمید؟»◼️ ناداستان را می‌توان در سه شاخه اصلی دسته‌بندی کرد: جستار، مموار و روایت. هر سه بر واقعیت استوارند، اما زاویه نگاه و شیوه بیانشان متفاوت است.◼️ جستار بیش از هر چیز عرصه اندیشیدن است. در جستار، نویسنده یک مسئله، تجربه، پرسش یا پدیده را دستمایه تأمل قرار می‌دهد و دیدگاه شخصی خود را با استدلال، مشاهده یا تجربه در میان می‌گذارد. جستار می‌تواند شخصی، ادبی، فلسفی، فرهنگی، انتقادی، روایی یا حتی طنز باشد. آنچه جستار را از مقاله علمی جدا می‌کند، حضور پررنگ «صدای نویسنده» است؛ خواننده فقط با اطلاعات روبه‌رو نیست، بلکه با ذهن و نگاه نویسنده نیز همراه می‌شود.◼️ مموار یا خاطره‌نگاری، شاخه‌ای است که بر بازآفرینی تجربه‌های زیسته یک فرد تمرکز دارد. زندگینامه، خودنوشت، خاطره، سفرنامه، روزنوشت و یادداشت‌های شخصی، همگی در این خانواده قرار می‌گیرند. در مموار، اهمیت با مسیر زندگی، احساسات، تغییرات و تجربه‌های واقعی نویسنده است. نویسنده گذشته خود را روایت می‌کند؛ نه برای ثبت صرف وقایع، بلکه برای کشف معنایی که در دل آن تجربه‌ها پنهان بوده است.◼️ روایت را می‌توان نقطه تلاقی واقعیت و فن داستان‌نویسی دانست. روایت، تجربه زیسته را با عناصر داستانی مانند شخصیت‌پردازی، صحنه‌پردازی، گفت‌وگو، تعلیق، توصیف و کشمکش بازآفرینی می‌کند؛ اما بدون آنکه از مرز حقیقت عبور کند. اگر کسی خاطره حضورش در زلزله، جنگ، بیمارستان یا یک سفر را با تکنیک‌های داستانی بازگو کند، اثری روایی خلق کرده است، نه داستان. در روایت، همه‌چیز واقعی است؛ اما شیوه روایت، ادبی و داستان‌گونه است.◼️ برای روشن‌تر شدن تفاوت‌ها، یک موقعیت ساده را تصور کنید؛ کودکی که نخستین روز مدرسه‌اش را تجربه می‌کند. اگر نویسنده شخصیتی خیالی بسازد و ماجرایی تخیلی بیافریند، داستان نوشته است. اگر درباره اضطراب روز اول مدرسه و معنای آن برای انسان تأمل کند، جستار نوشته است. اگر خاطره نخستین روز مدرسه خودش را تعریف کند، مموار نوشته است. و اگر همان خاطره واقعی را با صحنه‌سازی، گفت‌وگو و ضرباهنگ داستانی بازآفرینی کند، روایت نوشته است.◼️ بنابراین، مرز اصلی میان داستان و ناداستان، «تخیل» و «واقعیت» است؛ اما مرز میان گونه‌های ناداستان، «هدف نویسنده» است. گاهی نویسنده می‌خواهد بیندیشد؛ جستار می‌نویسد. گاهی می‌خواهد زندگی خود را بازگو کند؛ مموار می‌نویسد. و گاهی می‌خواهد تجربه‌ای واقعی را چنان روایت کند که خواننده آن را زندگی کند؛ آن‌گاه روایت می‌نویسد.◼️ امروز، ادبیات ناداستان یکی از پویاترین شاخه‌های نویسندگی است؛ زیرا انسان معاصر بیش از هر زمان دیگری به حقیقتی نیاز دارد که خوب روایت شده باشد. شاید بتوان گفت آینده ادبیات، نه در رقابت میان تخیل و واقعیت، بلکه در هنر روایت کردن واقعیت نهفته است.❤️☘ https://t.me/anjoman_moozh