روح، تاریخ، ویرانه«مغول‌ها رفتند و ایران ماند»؛ «زیرساخت ما نه تاسیسات برق و گاز که فرهنگ ماست»؛ «رو

روح، تاریخ، ویرانه«مغول‌ها رفتند و ایران ماند»؛ «زیرساخت ما نه تاسیسات برق و گاز که فرهنگ ماست»؛ «روح ایرانی ققنوس‌وار از خاکستر برخواهد خاست»؛ «در نهایت ایران است که باقی می‌ماند». این گزاره‌ها از چه خبر می‌دهند؟ تلقی ایدئالیستی از تاریخ و جامعه که در آن انگار ایده‌ای هست به نام ایران خوکرده به دهشت و ویرانی اما رویین‌تن که سخت‌ترین بلایا را تاب می‌آورد و تاریخ حکم به ظفریافتن او بر دشمنان و متجاوزانش می‌دهد. انگار این داستان تاریخ است پس چه باک از آنچه امروز و در واقعیت جریان دارد. این ایده خاص امروز نیست و عمری کهن دارد حداقل چندصدساله. آیا رابطه‌ای هست بین نزول ایران و قوت یافتن این ایده؟البته که بعد از حمله مغول واحدی سزمینی به نام ایران وجود داشت اما سرزمینی بود از اساس متفاوت. صدها هزار نفر قتل عام شده بودند، نهادها ویران، دانش و معرفت به گوشه‌ای خزیده و دینِ تا آن روز غران چهره پنهان کرد در اشکالی چون باطنی‌گری، تصوف و البته خرافات؛ شبکه‌های آبرسانی در سرزمین خشک ایران ویران شدند. «آمدند و کندند و سوختند کشتند و بردند»، این است داوری ایرانیانی آن روز درباره مغولان. گوینده اگر می‌دید امروز از پیروزی فرهنگ بر شمشیر و افسارنهادن بر مغولان سخن می‌رانند چه می‌گفت. گیریم از پسِ دهه‌ها مغولان تاثیراتی پذیرفتند از این جامعه که هیچ عجیب نبود و البته بسیار هم بر آن تاثیر گذاشتند. مغول‌ها ایران را ویران کردند. جنگ با روس‌ها که تا حدی ناشی از ناآگاهی نخبگان ایرانی از توازن قوا بود و نخوت روحانیون و ریای درباریان آسیب‌های بسیار زد، مناطق بسیاری را از ایران جدا کرد، غرامتی بر ایران تحمیل شد معادل تمام درآمد چندسال کل کشور. و البته دهه‌ها نفوذ سیاسی حکومت ارتجاعیِ روسیه بر دربار ایران دوره قاجار.  آری ایران هست ولی دیگر نه ایران پیش از جنگ با روسیه. پناه بردن به ایدئالیسمی متفرعنانه مکانیسم دفاعی اذهانی واقعیت‌گریز است که فاجعه از پس فاجعه را مصادره به مطلوب می‌کنند و حرف‌شان در نهایت این است: ما هنوز می‌توانیم فاجعه را تجربه کنیم پس کماکان زنده‌ایم. آثار و نتایج رخدادها را باید بتوان عینی و مستدل سنجید نه آنکه به روحی در تاریخ حواله کرد.جلوه دیگر این داستان اولویت فرهنگ است بر سیاست و اقتصاد. تکیه بیش از حد بر فرهنگ ایرانی و امتداد آن در تاریخ، که فرهنگ ما را بس، سرپوشی می‌گذارد بر آنچه در عمل جریان دارد و تا حد ندیدن دیدنی‌ها پیش می‌رود. فراوانی کاربرد فرهنگ و تمدن ایران در یک سال اخیر حیرت انگیز است. شاید ساده‌سازی باشد اما مشابهتی هست بین فرهنگ‌گرایی ایران با آلمان قرن‌های نوزدهم و بیستم. به روایت نوربرت الیاس آلمان‌ها دوگانه‌ای ساخته بودند بین «فرهنگ» و «تمدن». تمدن در نظر آلمان‌ها چیزی ظاهری، پرزرق و برق، عام، بیگانه با سنت‌ها و اساساً فرانسوی و انگلیسی است. فرهنگ اما ملک طلق آلمان‌ها است، چیزی درونی، خاص و وصل به خاک و ریشه‌های آلمانی و واجد معرفتی «اصیل». تمدن با پارلمانتاریسم و دموکراسی بازیِ غربی‌ها پیوند دارد و فرهنگ به سنت‌های اقتدارطلبیِ آلمانی. این شاید واکنش آلمان‌ها بود به آنچه در واقع بودند: ایالت‌هایی پراکنده، فاقد دولتی ملی و عقب مانده از نظر صنعتی و اقتصادی. ایده فرهنگ جبرانی بود بر همه آن ناکامی‌ها. اما مغازله آلمانی با فرهنگ تا دوران پس از هیتلر نیز ادامه داشت. جدلی هست در نامه نگاری‌های کارل یاسپرس با هانا آرنت درباره چگونگی دیدن امور و چگونگی داوری درباره آنان. آرنت یاسپرس را متهم می‌کند به اینکه در کتاب «مسئله تقصیر» روح رخداد را درک نکرده است. «به نظر من جنایات نازی‌ها مرزهای قانون را از بین می‌برد؛ و این همان چیزی است که ماهیت هیولایی آن‌ها را تعیین می‌کند. برای این جنایات هیچ مجازاتی به اندازه کافی سخت نیست». اینجا است که استاد پیر برآشفته می‌شود؛ خسته از وسوسه روح در آلمان« من هر نشانه‌ای از اسطوره و افسانه را با وحشت می‌نگرم و هرچیز نامشخص نشانه‌ای از همین است..شما تقریباً راه شعر را در پیش گرفته‌اید. در این مواجهات باید از تفکر زیبایی‌شناختی به کل پرهیز کرد». آلمانی‌ها درس مهم ماکس وبر را فراموش کرده بود که «مشکلات سیاسی زمان حال را نمی‌توان با رجوع به دستاوردهای فکری گذشته حل کرد. هیچ روح جاودانه آلمانی در کار نیست که بتوان از آن نسخه‌ای برای اقدامات موفق سیاسی استخراج کرد». وبر الکساندر هرتسن را تحسین می‌کرد که گفته بود روسیهِ زادگاه او باید «سرزمین فرزندانش» باشد نه «سرزمین پدرانش» باشد. این مواجهه‌ای مسئله‌دار با گذشته است: از شکست‌ها پیروزی ساختن، شکوه ویرانه، شکوه شکست؛ فرهنگ گراییِ رو به سوی گذشته که نوعی خوش‌خیالی است در عین دهشت. ویرانی، در جای ویران شده، دیرزمانی حاضر است.  محمد هدایتیhttps://t.me/fusionofhorizons/973