فلسفه زندگیفردریک بیزر کتاب جالبی دارد درباره جریانی فکری موسوم به «فلسفه زندگی» که در نیمه دوم قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، مشخصاً در آلمان ظهور یافت. نیچه، دیلتای و زیمل مهم‌ترین نمایندگان این جریان بودند بی آنکه پای توافقی اعلامی یا مانیفستی روشن در کار باشد. از اینان تنها زیمل بود که به صراحت بیان کرد «من فیلسوف زندگی» هستم و در شرح فلسفه در روزگارش نوشت «دهه‌هاست مفهوم زندگی به مفهوم اصلی در فلسفه و انگاره محوریِ عصر مدرن بدل شده است؛ به سانِ مفهوم هستی در یونان باستان یا ایده خدا در قرون وسطی». بیزر سال‌های 1870 تا 1920 را دوران اوج «فلسفه زندگی» معرفی می‌کند. آغاز با رخدادی سیاسی که دلالت‌های فرهنگی بسیار داشت. شکست فرانسه از آلمان و شکل گیری رایش دوم در سال 1871 که آرزوی دیرینه آلمان‌ها برای اتحاد را تحقق بخشید؛ یک واحد سیاسی، یک ملت. این دوران اما دورانی بود رادیکال و انقلابی در فلسفه و جامعه: «عقاید و باورهای کهن فروپاشیدند و قطعیت‌های کهن زایل شدند. تعلقات سنتیِ دینی و اخلاقی از دست رفته بودند. به تعبیر نیچه خدا مرده بود. ارزش‌های اخلاقی مطلقی در کار نبودند، حقوق یا اهدافی طبیعی یافت نمی‌شد، و قانون پیشرفت هم بی اعتبار. آدمی بود تنها در عالم، محروم از هر نوع خدایی که آسوده خاطرش کند یا ارزش مطلقی که راهنمایش شود». و این جهان جدیدی بود، که زیمل می‌گفت شکل غالب در آن بی شکلی است. وضعیتی که می‌توانست اضطراب و هراس بیافریند. اما علی رغم این همه، غیر از سال‌های جنگ، این دوره دوره خوش بینی بود. وعده‌ها و امیدهای بسیار که اتحاد آلمان به بار آورده بود در «فلسفه زندگی» بازتاب یافت. حالا که تمامیِ مطلق‌های قدیمی زایل شده بودند، زندگی خود به «مطلق» جدید روزگار مدرن بدل شده بود« زندگی آن مطلقی بود که به همه مطلق‌ها پایان می‌داد. زندگی خلاق، نستوه و ابدی بود. فرارونده از محدودیت‌ها و برکشنده خود، که همواره طرحی نو در می اندازد. و چه مسرت بخش است این تصور که همواره دوره و عصر جدیدی در کار خواهد بود و زندگی‌هایی جدید». این متافیزیک زندگی معرفِ اخلاق جدیدی شد: زندگی کن! هرلحظه و در سرشارترین و ژرف‌ترین سطح و صورت آن. «فلسفه زندگی» به جنگ غایت‌انگاری رفت: زندگی فراسوی خود، غایت یا معنایی ندارد. زندگی راه یا وسیله‌ای برای هدفی فراسوی خود نیست؛ هدف و غایت زندگی صرفاً زندگی است. از این رو «فلسفه زندگی» هر تلاشی برای ابتای اخلاق بر ایده‌هایی فراطبیعی یا آن جهانی را رد می‌کند. زندگی چیزی «حادثی» است، نه مقدر، و تنها به میانجیِ «تجربه» است که از وجود زندگی آگاه می‌شویم. «فلسفه زندگی» قائل به اصل «درون بود یا درون ماندگاری» بود: واقعیتی خارج از زندگی وجود ندارد، اگر هم باشد شایان توجه نیست. فلسفه درون‌ ماندگار حدود و محدودیت‌های تجربه را می‌پذیرد. و علاوه بر این، جهان اجتماعی و تاریخی هم قیود و محدودیت‌هایی ایجاد می‌کند. ما موجوداتی از اساس اجتماعی و تاریخی هستیم، نمی‌توان از افق فرهنگ و زمان فراتر رفت: درون‌ماندگاریِ تاریخی. اما معنا یا غایت زندگی را خود انسان‌ها می‌سازند و تصدیقِ سوژگی انسان از تفاوت‌های «فلسفه زندگی» با ماتریالیسم است. وقتی غایتی نباشد یا حقوق و قوانینی طبیعی، انسان‌ها آزادند تا برنامه خاص خود در زندگی را دنبال کنند. ضدیت این جریان با غایت انگاری به گسست آن از ایدئالیسم انجامید. هگل و دیگر ایدئالیست‌ها اگرچه غایت انگاریِ بیرونی و مسیحایی را به چالش کشیده بودند اما کماکان از غایت انگاری درونی صحبت می‌کردند،؛ اینکه زندگی غایاتی در درون خود دارد و باید با خرد، لوگوس یا ایده مطابقت یابد و سازگار شود. ایدئالیسم ذات را مقدم بر وجود می داند و «فلسفه زندگی» وجود را مقدم بر ذات. یونانیان باستان بودند که پرسیدند آیا زندگی ارزش زیستن دارد؟ سیطره مسیحیت این پرسش را برای قرن‌ها از میدان به در کرده بود. شوپنهاور بار دیگر از اهمیت این پرسش گفت و از این روست که او را نیای حقیقی «فلسفه زندگی» می‌دانند. اما پاسخ او به این پرسش متفاوت بود از پاسخی که نیچه، دیلتای و زیمل دادند. شوپنهاور برای زندگی ارزشی قائل نبود و با ارجاع به اسطوره‌ای یونانی می‌گفت خوشا آنکس که زاده نشد، یا اگر شد در جوانی دوباره به عدم پیوندد. «فلسفه زندگی» اما تصدیق زندگی بود و آشتی انسان با جهان در روزگاری ناطمئن. آنچه پایان این جریان را رقم زد «جنگ بزرگ» بود و دهشتی بی مانند در تاریخ. زیمل، آخرین نماینده این جریان در 1920 فوت کرد با این پرسش که در جهانی که جنگی چنین بزرگ را تدارک می‌بیند چگونه می‌شود کماکان به ستایش از زندگی پرداخت؟ترجمه و تلخیص: محمد هدایتیhttps://t.me/fusionofhorizons/967