ایده جمهوری مائوریتسیو ویرولی و نوربرتو بوبیو در کتاب «ایده جمهوری» به بررسی وضعیت سیاست در جهان معا

ایده جمهوری مائوریتسیو ویرولی و نوربرتو بوبیو در کتاب «ایده جمهوری» به بررسی وضعیت سیاست در جهان معاصر می‌پردازند و مشخصاً این ایده که آیا «جمهوری‌خواهی» می‌تواند بدیلی ممکن برای وضعیت فعلی باشد. مهم‌ترین نشانگان این وضعیت تحلیل رفتن دموکراسی‌ها در غرب، رشد احزاب و جریان‌های دست‌راستی و افزایش اقتدارگرایی است. ویرولی از مدافعان جمهوری‌خواهیِ جدید است و جمهوری را در مقام«حکومتی سیاسی مبتنی بر اصل خیر عمومی، مجموعه‌ای از ارزش‌های سیاسی و فرهنگی و سنتی متمایز از لیبرالیسم و دموکراسی‌خواهی» بدیلی کارآمد برای امروز می‌داند. کتاب جذاب و آموزنده‌ای است. این سال‌ها درباره جمهوری‌خواهی بسیار گفته‌اند اما به نظرم مسئله اصلی، که در این کتاب هم جلوه می‌کند، این است که ایده جمهوری‌خواهی علی رغم حدی از پرگویی هنوز نمی‌تواند با وضوحی نسبی خود را تعریف کند؟ اینکه چه می‌خواهد؟ و با چه برنامه‌ای؟ اینکه آیا شکل است؟ محتوا است، رویه است یا فرهنگ؟ به این خاطر انتقاد بوبیو تقریباً در سراسر متن موجه می‌نماید که انگار «جمهوری‌خواهان» بیش از آنکه به سیاست در عالم واقع نظر داشته باشند در بلاغت(رتوریک) گرفتار آمده‌اند. البته بلاغت از دیرباز برای جمهوری‌خواهان مهم بود اما حدود این تمهید از نظر بوبیو پذیرفتنی نیست «من در سیاست واقع‌گرا هستم. فقط در صورتیکه نگاهی غیرعاطفی به تاریخ داشته باشید می‌توانید درباره سیاست صحبت کنید. سیاست خواه سلطنتی، خواه جمهوری‌خواهانه مبارزه بر سر قدرت است. بحث آرمان آنچنان که جمهوری‌خواهان مرادش می‌کنند به بحث بر سر الفاظ می‌کشد». مسئله این است که جمهوری‌خواهان امروزی بلاغت را جای استدلال و تبیین مکانیسم و روندها نشانده‌اند؛ و این در بسیاری از مفاهیم محوری آن‌ها جلوه می‌کند. دائم به «خیر همگانی» ارجاعی می‌دهند بدون وضوح بخشیدن به اینکه اولویت دادن به خیر چه مزیتی دارد و مهم‌تر اینکه همگان یعنی چه؟ و در جامعه‌ای با ارزش‌های متفاوت چگونه می‌توان همگان را مشخص کرد؟ این ابهام در تعریف «آزادی سیاسی» به عنوان ایده محوری جمهوری‌خواهی نیز وجود دارد: ویرولی سه برداشت متفاوت از آزادی را بر می‌شمارد«اولی که لیبرالی است آزاد بودن را به معنای در معرض مداخله نبودن تعریف می‌کند، آزادی جمهوری‌خواهانه یعنی وابسته نبودن به اراده خودکامه دیگران و آزادی دموکراتیک یعنی شخص در تعیین قوانین حاکم بر جامعه تصمیم‌گیری کند». او خود میان این تعاریف متفاوت در نوسان است و هیچ معلوم نمی‌شود تمایز دقیق آزادیِ جمهوری‌خواهانه چیست و چه ترجیحی بر بقیه دارد. یا اهمیت ایده فضیلت نزد جمهوری‌خواهان: «برای استقرار جامعه‌ای درست علاوه بر قوانین خوب به شهروندانی نیاز دارید که وجه ممیزشان فضیلت مدنی است» یا «فضیلت اشتیاق به عزت‌مندانه زیستن است». به نظر می‌رسد تاکید بسیار بر فضیلت مدنی نزد جمهوری‌خواهان به نوعی تحمیل هنجاری راه می‌برد. بوبیو فضیلت را آرمانی ژاکوبنی معرفی می‌کند «هیچ دولت واقعی بر فضیلت شهروندانش بنا نمی‌شود؛چون شرور نزد آدمیان بسیار است و اتفاقاً پیش فرض دولتِ قانون آن است که شهروندان عموماً از فضیلت بی بهره‌اند». او پیشتر هم نوشته که دموکراسی نیازمند به قانون خوب و رفتار خوب دارد. اگر رفتار خوب همان چیزی نیست که شما به شیوه‌ای بیش از حد بلاغی نامش را فضیلت می‌گذارید پس چیست؟» جمهوری‌خواهان قائلند به اینکه تلقی‌شان از وطن‌پرستی که خود آن را نقطه مقابل ناسیونالیسم می‌دانند نسخه‌ای مناسب برای جهان معاصر است. البته آنان جهان‌وطن‌گرایی را انکار می‌کنند چون بی توجه به فرهنگ و سنت‌ها است، اما تمام تقلایشان برای تمایز بین وطن پرستی و مفاهیمی چون ملی‌گرایی راه به جایی نمی‌برد. دیگر اینکه انگار این تمایزات نمی‌تواند تنظیم‌گر مناسبات در جوامع انسانی باشد و روابط قدرت و نقش شور و عواطف در سیاست و اجتماع را ناچیز می‌شمارد. سیطره فردگراییِ نئولیبرال و بحران‌های آن تقلاهای فکری برای یافتن بدیل‌ها افزایش داده است. کسانی مانند مایکل سندلِ اجتماع‌گرا به جمهوی‌خواهی نزدیک شده‌اند و بر ایده‌های مثل خیرهمگانی تاکید دارند؛ اما حداقل آن است که با وضوح بیشتری صحبت می‌کنند، مثلاً دائم به تحلیل مناسبات اقتصادی و به ویژه نقش مخرب بازار آزاد می‌پردازند. اما صراحت و تعین جمهوری‌خواهان کمتر است. گاه به نظر می‌رسد جمهوری‌خواهی نزد آنان حسن تعبیری برای دموکراسی است آن هم در زمانه‌ای که دموکراسی آماج حملات است. اگر چنین است پس چرا باید به وسوسه طرحی نو، به صرف نو بودن تن داد؟ البته جمهوری‌خواهیِ جدید خود در حال نضج گرفتن است اما تا آن زمان داوری بوبیو درباره‌اش بیراه جلوه نمی‌کند «جمهوری زمانی نام شکلی از حکومت بوده در تقابل با سلطنت. جمهوری یک شکل آرمانی دولت است که هیچ کجا وجود ندارد. آرمانی بلاغی است یا سرمشقی اخلاقی». محمد هدایتیhttps://t.me/fusionofhorizons/974