ماکس وبر در کتاب «اخلاق پروستانی و روح سرمایه‌داری» ضمن بررسی آموزه‌های فرقه‌های پروتستان و به ویژه کالونیسم از رابطه و قرابت انتخابی بین پروتستانتیسم و سرمایه‌داری صحبت می‌کند. کالونیسم بر آموزه «تقدیر ازلی» استوار بود که در آن رستگاری یا عقوبت فرد نسبتی با اعمالش ندارد؛ چیزی است مقدر که همه رسوم کلیسایی از جمله آمرزش تغییری در آن نمی‌دهد. تصور کنید احساس تنهایی و هراس فرد پروستان را در مواجهه با این اصل و در زمانه‌ای که غایت آن جهان بود. کالونیسم آموزه‌های دیگری هم داشت: کار ساعیانه، کار همچون عبادت انجام فریضه و در عین حال تجویز نوعی ریاضت و زهد و پروای مصرف را داشتن: که بعید است مومنی با این خصال محروم از سعادت شود. پس باید بدان‌ها جنگ زد، با ایمانی راسخ و از شک به دور. وبر معتقد است پیامد ناخواسته این آموزه‌ها و کنش‌هایی که نهادینه کرده‌اند ظهور سرمایه‌داری در اشکال اولیه آن بود. کار سخت و دقیق، ریاضت و نگه داشتنِ حساب در ابتدا به طمع گردآوری مال نبود، اما در طی چند نسل به انباشت سرمایه دامن زد. پیامدی بسیار دور از انگیزه‌های اصلی. «پیامد ناخواسته»: این مفهوم در اقتصاد و جامعه‌شناسیِ کلاسیک کاربرد بسیار داشت. ایده «دست پنهان » آدام اسمیت نمودی از این مفهوم در اقتصاد است. نوربرت الیاس نقش پیامدهای ناخواسته در تحولات تاریخی کلان و تاثیرگذار را نشان می‌دهد. اما در جامعه‌شناسی نظام‌مندترین تحلیل از این مفهوم را رابرت مرتون» در مقاله «پیامدهای ناخواسته کنش اجتماعی هدفمند» مطرح کرده است. مرتون در آن مقاله تمایزات مهمی برقرار می‌کند؛ از پیامد در چند سطح صحبت می‌کند: پیامد برای کنشگر(ان)، برای دیگران، ساختار اجتماعی، فرهنگ و حتی تمدن. همچنین توضیحاتی می‌دهد درباره اینکه دلایل این پیامدهای ناخواسته چیست و به عواملی چون جهل و دانش ناکافی، پیچیدگی فرایندهای اجتماعی، اشتباهات، ترجیح منافع کوتاه مدت بر بلندمدت اشاره می‌کند. اما «پیامدهای ناخواسته» را نباید پیامدهایی لزوماً منفی دانست. گاه نتایجی درخشان محصول ناخواسته کنش‌هایی هستند با مقاصدی بسیار متفاوت. اما عموماً در سطح جمعی از این مفهوم برای توضیح نتایج ناگوار «مهندسی‌های اجتماعی» استفاده شده و گاه برای نشان دادن اینکه برنامه‌ریزی‌های اجتماعی و سیاسی، به واسطه پیچیدگی بسیار حیات اجتماعی و تاثیرگذاری عوامل و متغیرهای بسیار و کنترل ناپذیر، تا چه حد در معرض نتایج و پیامدهایی مغایر هستند. مثلاً در آمریکای دهه 1920 قانون منع تولید و فروش مشروبات الکلی وضع شد: هدف در ظاهر کاستن از مصرف بسیار زیاد آن و ارتقای سلامتی جامعه بود؛ اما به نتایجی اسفناک منجر شد: افزایش قیمت، افزایش تعداد تولیدکنندگان، کنترل کمتر بر تولید و لاجرم تولیدات خطرناک، ظهور مافیا و حتی پایین آمدن سن مصرف الکل. این قانون در سال 1933 لغو شد. یا در شوروی، چندین دهه هشدار در باب ابتذال محصولات بازاری و مصرف کنندگان فریب خورده در غرب، مردم و بخصوص جوانان را آرزومند جین و کوکاکولا و همین محصولات بدنام کرده بود. زهدگرایی در ایرانِ دهه شصت هم داستانی است از این جنس. تاکید بر جامعه‌ای معطوف به ارزش‌ها والا و به دور از نیازهای حقیر این جهانی، انکار زندگی در راستای اهدافی والاتر و آنجهانی به نتیجه‌ای ناخواسته راه برد و آن ولع لذت بود در مقام غایتی در خود: همچون ستایش «زندگیِ» رنگارنگ و نه خاکستری و همزمان کنشی سیاسی و هدفمند برای انکار آن ایدئولوژی در طلب آزادی. عباس کاظمی در کتاب «امر روزمره در جامعه پساانقلابی» نشان می‌دهد که آرمان دهه شصت، خود از همان زمان، زمینه ظهور ارزش‌ها و کنش‌هایی مغایر با خود را پرورانده بود، چرا که: «آن آرمان‌های بزرگ نیازمند چشم‌پوشی بر امر مادی بود..اما در مضیقه بودن زندگی همزمان که ما را «از طریق زندگی زاهدانه (فاقد اراده و اختیار) بدان ارزش‌ها نزدیک می‌ساخت از آن‌ها دور می‌کرد. امر مادیِ مبتذل پنداشته شده، مهم‌ترین دلمشغولی مردم شد و از پسِ آن، ناداشته‌ها برای مردم به آرمان و آرمان‌ها به ناداشته‌ها بدل گشت. بنابراین برخلاف تصور این عصر سازندگی نبود که فرهنگ مصرف و «دنیایی‌ترشدن» زندگی را ممکن ساخت بلکه توان‌های ویرانگر این دنیایی‌تر شدن و میل به مصرف از دل اخلاق زاهدانه و ریاضتی بیرون آمد که دهه شصت بر مردم تحمیل می‌کرد. بدین ترتیب همان چیزی که در بدو امر مقوم ایدئولوژی جامعه عادلانه و زاهدانه تصور می‌شد از اساس علیه همان ایدئولوژی عمل می‌کرد». شاید زمانی هم همین کنش‌ها به نتایج ناخواسته دیگری راه برند. جریان «زندگی» در کار پرورش ایده‌ها و نیروهاست، واجد مازادی که سخت به چنگ می‌آید.محمد هدایتیhttps://t.me/fusionofhorizons/966