چه شد ایده دموکراسی، این تجلی درخشان مدرنیته سیاسی، که زمانی سعادت جوامع در گرو آن بود کنون به حضیضی چنان گرفتار آمده که گفتن از آن فرد را در زمره غافلان و جداماندگان از زمانه می‌نمایاند و بسیاری چیزهای ناخوشایند دیگر؟ نیمه دوم قرن بیستم: دموکراسی در آن ایام نقطه مقابل توتالیتاریسم و دیکتاتوری‌ به حساب می‌آمد و نجات بخش تمدن بشری. دانشگاهیان از موج‌ها و مسیرهای دموکراسی می‌نوشتند و مدل‌های مختلف دموکراسی. توسعه بدون دموکراسی محال می‌نمود. در سیاهه اتهامات بسیار به نظام حاکم بر شوروی، سنگین‌ترین اتهام این بود که دموکراتیک نیست و در چنبره نظامی متصلب و دیکتاتوریِ حزبی به بند کشیده شده است. با فروپاشی شوروی زنگ پایان را نواختند و «لیبرال دموکراسی» شد پیروز تاریخ. اما از همین زمان بود که هردو جز این عبارت رو به زوال رفتند. لیبرالیسم به عرصه اقتصادی و آزادسازیِ اقتصادی و مقررات زدایی تقلیل یافت و دموکراسی هم به یک دموکراسیِ انتخاباتی صرف. در دهه نود با گرایش احزاب چپ به سمت میانه طیف سیاسی نوعی همگونی بر فرایندهای سیاسی حاکم شد که در آن دیگر دوگانه چپ و راست که برای چند دهه به نظم سیاسی پویایی بخشیده بود بی اعتبار گشت. احزاب چپ بریده از سنتی به درازای یک قرن به احزابی بدل شدند که دیگر معلوم نبود چه کسانی را نمایندگی می‌کنند یا اصلاً چه ایده‌ای راهنمایشان است. بخش‌های زیادی از جامعه از جمله طبقه کارگر احساس کردند که دیگر صدایی ندارند و همه این‌ها در شرایطی رخ داد که سیاست‌های ریاضتی داشت اثرات خود را نشان می‌داد و بحران اقتصادی در راه بود. بهترین فرصت برای جریان افراطی جناح راست فراهم شد تا بر امواج این اضطراب و ناامنی سوار شود و عاملانی برای وضعیت بیابد: مهاجرین، نخبگانِ مستقر و البته روشنفکران. دست راستی‌ها به صورت غریزی امر سیاسی را خوب درک می‌کردند: سیاست یعنی تقابل ما با آن‌ها؛ دوست/دشمن. نام دشمنت را بلند فریاد بزن. مشکل چه بود؟ یکی هم تلقی غلط از دموکراسی: دموکراسی همواره نفی جباریت بوده و صورت مدرن آن زاده از دل تقابل با استبداد سیاسی و دینی و نفی سلسله مراتب. دموکراسی اما تحلیل رفت و به مرور همه آن معانی را از دست داد و حالا فقط یادآور صندوق رای است. در جریان این «آتروفی»، حتی خود صندوق رای هم مصادره شد و به کالایی برای خرید و فروش مبدل شد: هزینه‌های بیشتر در انتخابات مساوی است با پیروزی. پای دستکاری در الگوریتم شبکه‌های اجتماعی هم به میان آمده و جهت‌دهی به افکار و بسیاری چیزهای نمایشی دیگر. اما تلاش‌هایی هم در کار بوده‌اند برای احیای معنای دموکراسی و قابلیت‌های آن. نوربیو بابیو از دیرباز بر ضرورت گسترش دموکراسی در قلمروهای مختلف جامعه تاکید دارد و طرفدار نوعی سوسیال لیبرالیسم است. شانتال موف از «دموکراسی رادیکال تکثرگرا» سخن می‌گوید که پیوندی است بین اصول لیبرالیسم سیاسی از جمله ارج نهادن بر آزادی‌های بیان و باور و وجه اجتماعی و برابرانگارِ دموکراسی که بر مطالبات مختلف جنبش‌های گوناگون صحه می‌گذارد. آلن تورن از بی معنایی دموکراسی انتخاباتی صحبت می‌کند و در جستجوی برداشتی پرمایه از دموکراسی می‌گوید «بدون وجود کثرت گرایی و سکولاریسم، وجود دموکراسی ناممکن است». و اما تقریری جالب از کریسیتیان دلاکامپانی: او دموکراسی را مبتنی بر سه اصل می‌داند: اصل مدارا و تساهل که بر آزادی اعتقادات سیاسی و دینی مردم تاکید دارد که از صورت‌های مهم و اغلب مغفول مانده آن سکولاریسم یا بی طرفی دولت در قبال معتقدان به ادیان مختلف است. اصل دوم تفکیک قوا است، البته نه در معنای صوری آن. این اصل است که در نهایت کار حراست از شهروندان در برابر احتمال بروز خودکامگی از ناحیه کارگزاران دولت را بر عهده دارد و ممانعت از اینکه مثلاً قوه قضاییه به استعمار قدرت حاکم درآید. و در نهایت اصل عدالت: «مطابق این اصل، یک کشور دموکراتیکِ شایستهِ این صفت، نمی‌تواند به اینکه یک دموکراسی صوری یا شکلی باشد اکتفا کند و به نابرابری‌های «مادی» که شهروندان را از یکدیگر متمایز می‌کند بی اعتنا باشد». تلاش‌هایی از این دست بسیارند و روزافزون؛ هرچند چنان که باید به سیاست عملی راه نیافته‌اند. اما باید دانست که صرف تلاش برای افزودن ابعاد به دموکراسی موجه نیست؛ باید ربط نظری و تجربی این صورت‌بندی‌ها را در نظر گرفت و البته بیمناک نباید بود از ایدئولوژی‌هایی که ایده‌هایی همچون آزادی را بیگانه و در تناقض با برابری‌خواهی سیاسی و اقتصادی می‌دانند. نکته مهم اما این است که دموکراسی چیزی تمام شده نیست؛ امکان‌های بسیار دارد و هنوز هم بهترین پاسخ است به آن کهن‌ترین پرسش فلسفه سیاسی: «بهترین رژیم سیاسی کدام است؟» محمد هدایتیhttps://t.me/fusionofhorizons/971