دکتر محمود سریع‌القلم در مصاحبه‌ای ریشه مشکلات امروزِ ایران را طبقه‌ای معرفی کرده‌اند که بر کشور حاک

دکتر محمود سریع‌القلم در مصاحبه‌ای ریشه مشکلات امروزِ ایران را طبقه‌ای معرفی کرده‌اند که بر کشور حاکمند. که این «قشر» دنیا را نمی‌شناسد و نمی‌تواند بشناسد. بحث با ذکر خاطره‌ای آغاز می‌شود: «در سال 1361 حین پرکردن فرم‌ پذیرش تحصیلیِ دکتری در آمریکا با سوال جالبی مواجه شدم: «آیا در کودکی اتاقی از آنِ خود داشته‌اید؟» چرا چنین سوالی باید مطرح شود؟ معما را استادشان چند سال بعد پاسخ می‌دهند. استاد در پاسخ می‌گویند البته آن سوال دیگر در فرم‌ها قید نمی‌شود چون سیاهانی فقیر را می‌آزرد و مسائلی «حقوقی» ایجاد می‌کرد «ولی ما معتقدیم کسی می تواند وارد سیاست و اقتصاد شود که حداقل از طبقه متوسط باشد. اقتصاد و سیاست داده نیست، تبحر و عقلانیت مغزی است». پس انگار باوری وجود دارد به اینکه اگر طبقات محروم وارد شوند ناعقلانیت حاکم می‌شود. دکتر سریع‌القلم به نوشته‌های روزنامه‌ای داخلی ارجاع می‌دهد که «هرچه خواستند درباره زن رئیس جمهور فرانسه گفتند»؛ و تذکار می‌دهد که فردی طبقه متوسطی هیچ گاه چنین سخن نمی‌گوید و البته در تحلیلی عجیب تعویق برجام را ناشی از توهین به زن رئیس جمهور فرانسه می‌داند. ایده فوق در وهله اول انبوه شخصیت‌هایی را نادیده می‌گیرد که در تاریخ دویست سال اخیر جهان از طبقات پایین برخاسته‌ و در اقتصاد و سیاست درخشیده‌اند. اتفاقاً خودِ ایدئولوژی «رویای آمریکایی» مبتنی بر همین گزاره است که گذشته شما مهم نیست، آمریکا سرزمین فرصت‌ها برای «همگان» است. مگر آبراهام لینکن پسر درودگری بی سواد نبود؟ مسئلهِ اما مهم‌تر نسبت و رویکرد ایده‌های دکتر سریع‌القلم و جریانی فکری و سیاسی با دموکراسی است. من هجده سال پیش در درسی دانشجوی ایشان بودم. یکی از اولین کتاب‌هایی که استاد معرفی کردند کتاب «آینده آزادی: اولویت لیبرالیسم بر دموکراسی» بود. ایده اصلی این است که بدون وضع و تحکیم مبانی لیبرالی، مهم‌تر از همه در اقتصاد و به شکل سرمایه‌دارانه آن، تلاش برای استقرار دموکراسی و چیزهایی نظیر مشارکت مردمی، گسترش حقوق مدنی و اجتماعی به همه جامعه نه تنها حاصلی ندارد که خطرناک است: یا به دیکتاتوری‌هایی دهشت بار می‌انجامد یا استبداد اکثریتی «بی تمدن» که دائم از حقوق مردم صحبت می‌کنند و موانعی می‌نهند بر سر راه تجارت آزاد و «جامعه باز». جریان‌های دیگری در علوم اجتماعی و سیاسی هستند که در این هراس از دموکراسی و خواست تعویق آن با گروه فوق سهیمند؛ مشخصاً کسانی چون هانتیگنتون و بعدها فوکویاما که از اولویت دولت‌سازی بر دموکراسی صحبت می‌کنند و اینکه استقرار یک دولت و بوروکراسی دولتی که بتواند نهادهایی قانون‌مدار و کارآمد برپا دارد بر هر نوع تلاش برای دموکراتیزاسیون ارجحیت دارد. هرچند پرسشی که ممکن است مطرح شود آن است که اصلاً چرا باید قائل به مراحل شد و اینکه در موارد بسیار این دو در امتداد هم پیش رفته‌اند و گاه خواست دموکراسی خود زمینه‌ساز اصلاحات نهادی بوده است. بهرحال به مرور زمان این تعویقِ موقت دموکراسی راه به نفرت از آن برد. دموکراسی در تلقی این گروه‌ها مراتب و نظم اجتماعی را دگرگون می‌کرد و از این آشوبناک است.در ایران ایده تقدم لیبرالیسم یا دولت‌سازی بر دموکراسی وجه خاصی پیدا کرد و به شدت با مسئله فرهنگ پیوند خورده است. نه فرهنگ ملی یا مثلاً سنتی بلکه نوعی فرهنگ طبقاتی و اجتماعی. یعنی انگار توسعه با برخی عادات فرهنگی و سبک زندگی هم گره خورده است. به یاد دارم آن زمان دکتر سریع‌القلم مثال می‌زد از جلسه‌ای گویا در وزارت خارجه که در آن برخی کارگزاران یا سفرای ایرانی آداب غذاخوردن و طرز استفاده درست از چنگال را بلد نبودند. سال‌ها بعد هم متنی نوشتند درباره سی ویژگی انسان توسعه یافته که در آن استفاده درست از چنگال هم از خصایص چنین انسانی معرفی شد.«طبقه پایین از دستگاه مفهومی و ادراکی لازم برای مدیریت اقتصاد و سیاست بی بهره‌اند». به راستی چه کسی می‌تواند در عصر حاضر این گزاره را جدی بگیرد یا جرات اعلام عمومی آن را داشته باشد؟ اینکه پس از انقلاب ایران نوعی جابجایی طبقاتی در کارگزاران حکومتی رخ داد و گروه جدیدی مسلح به برداشت خاصی از اسلام گرایی و آخرالزمان گرایی به قدرت رسیدند باید ما را به این نتیجه رهنمون سازد که دلیل مشکلات کشور حاکمیت طبقه پایین است؟ آن هم حاکمیتی که به حادترین شکل از نابرابری و شکاف طبقاتی دامن زده است. البته دکتر سریع‌القلم بلافاصله به جای طبقه واژه «قشرِ»حاکم را به کار می‌برند که احتمالاً ارجاعی است به روحانیت اما ترسان از این نام بردن همه چیز را بر سر طبقه محروم که گویا روحانیت بخشی از آن بوده خالی می‌کنند. مسئله اصلی در نهایت نکوهش دموکراسی و حضور مردم در سیاست است، با انواع پیامدهای خوب و بدی که می‌تواند داشته باشد. که ببینید دست آخر فقرایی به قدرت می‌رسیدند که اتاقی از آنِ خود نداشته‌اند.محمد هدایتیhttps://t.me/fusionofhorizons/970