سرقت ادبی؛ پدیده‌ای به قدمت ادبیات#دکترایرج‌رضایی وقتی از «سرقت ادبی» یا «سرقت علمی» سخن می‌گوییم، م

سرقت ادبی؛ پدیده‌ای به قدمت ادبیات#دکترایرج‌رضایی وقتی از «سرقت ادبی» یا «سرقت علمی» سخن می‌گوییم، معمولاً ذهن ما به جهان جدید، دانشگاه، مقاله، کتاب و قواعد حقوقی و اخلاقیِ امروز می‌رود؛ گویی این پدیده محصول عصر جدید و پیامد گسترش صنعت چاپ و ارتباطات است. نگاهی به تاریخ ادبیات اما نشان می‌دهد که جعل، انتحال، الحاق و انتساب ناروا، قدمتی بسیار بیشتر از جهان مدرن دارد.عبدالحسین زرین‌کوب در کتاب نقد ادبی، در بحثی درباره «سرقات ادبی»، از نکته‌ای بنیادی پرده برمی‌دارد: پیش از آنکه منتقد به تفسیر و ارزیابی یک اثر بپردازد، باید از صحت انتساب آن اطمینان حاصل کند. زیرا اگر شعری را که از شاعری نیست به او نسبت دهیم، همه داوری‌های بعدی ما درباره آن شعر، بر مقدمه‌ای نادرست استوار خواهد شد. (نقد ادبی، زرین‌کوب، انتشارات امیرکبیر، ص ۸۹)از نظر زرین‌کوب، انتساب نادرست آثار به دلایل گوناگونی رخ داده است: گاه از سر تعصب سیاسی و حزبی، گاه تحت تأثیر باورهای دینی، گاه بر اثر شباهت مضمونی و سبکی، و گاه نیز آگاهانه؛ یعنی کسانی با تقلید از سبک شاعری بزرگ، اثری پدید آورده و آن را به نام او عرضه کرده‌اند. افزون بر این، در طول زمان، کاتبان و نسّاخ نیز گاه ابیاتی را به دیوان شاعران افزوده‌اند و بدین‌سان متن اصلی با افزوده‌های بعدی درآمیخته است. (همان)نمونه‌های آن در ادبیات فارسی کم نیست: آثاری به فردوسی و عطار و دیگر مشاهیر ادب فارسی منسوب شده که انتسابشان محل تردید یا مردود است؛ رباعیاتی بر دیوان خیام افزوده شده و ابیاتی نیز در گذر زمان به حافظ نسبت یافته‌اند، صرفاً به این دلیل که مضمون یا لحن آنها با آنچه از این شاعران در ذهن و حافظه عمومی شکل گرفته، سازگار می‌نموده است.اینجاست که اهمیت کار بزرگانی چون علامه قزوینی، ایرج افشار، خالقی‌مطلق و شفیعی کدکنی آشکارتر می‌شود. تصحیح علمی متون، کاری صرفاً فنی و نسخه‌شناختی نیست؛ بخشی از بنیان نقد ادبی و تاریخ ادبیات است. مصحح می‌کوشد از میان نسخه‌ها، روایت‌ها، الحاقات، تصحیف‌ها و انتساب‌های متأخر، تا حد امکان به متنی نزدیک شود که بتوان آن را با اطمینان بیشتری به مؤلف نسبت داد.از این منظر، سخن زرین‌کوب نکته‌ای مهم‌تر نیز در خود دارد: سرقت و جعل ادبی پدیده‌ای مختص دنیای مدرن نیست. آنچه در روزگار ما تازه است، صورت‌های جدید سرقت علمی و ادبی و نیز نظام حقوقی و دانشگاهیِ مبارزه با آن است؛ اما اصلِ جعل، انتحال و انتساب ناروا، قرن‌ها پیش از پیدایش دانشگاه مدرن و قانون کپی‌رایت نیز وجود داشته است.حتی انگیزه‌های این جعل‌ها نیز همیشه اقتصادی یا شخصی نبوده‌اند. گاهی شاعر یا کاتب می‌خواسته است عقیده‌ای دینی را تأیید کند؛ گاهی تعصب قومی و سیاسی در میان بوده و گاهی اعتبار یک شاعر بزرگ چنان بوده که اثر مجهولی به آسانی زیر سایه نام او قرار می‌گرفته است.از همین رو، تاریخ ادبیات را نباید فقط تاریخ آثاری دانست که از گذشته به ما رسیده‌اند؛ بلکه باید تاریخ سرگذشت متن‌ها نیز دانست: اینکه چه کسی آنها را سروده، چه کسی نقل کرده، چه کسی تغییرشان داده، چه کسی چیزی بر آنها افزوده، چه زمانی و چرا به شاعری خاص منسوب شده‌اند و سرانجام، چگونه از میان روایت‌های گوناگون به صورت کنونی درآمده‌اند.بدین‌قرار، معنای سخن زرین‌کوب درباره «اولین قدم در انتقاد» روشن می‌شود. منتقد پیش از آنکه بپرسد: «این شعر چه می‌گوید؟» باید بپرسد: «این شعر از آنِ کیست؟» و حتی پیش از آن: «آیا اساساً دلیلی کافی داریم که آن را از آنِ او بدانیم؟»پاسخ به این پرسش، گاه حاصل سال‌ها جست‌وجو در نسخه‌های خطی، مقابله متون، بررسی زبان و سبک، مطالعه تاریخ ادبیات و شناخت سنت‌های نسخه‌پردازی است. از این رو، تصحیح متون کهن، برخلاف تصور نخستین، حاشیه‌ای بر نقد ادبی نیست؛ یکی از مقدمات بنیادی آن است.در روزگاری که با یک کلیک می‌توان متنی را به نام هر کسی منتشر کرد، یادآوری این حقیقت تاریخی خالی از فایده نیست: مسئله اصالت متن و انتساب اثر، مسئله‌ای تازه نیست؛ بشر قرن‌هاست با وسوسه نسبت دادن سخن دیگران به نام‌های بزرگ دست‌به‌گریبان است. آنچه تغییر کرده، ابزارهاست؛ نه اصل مسئله. و شاید به همین دلیل است که کار مصححان بزرگ متون، بیش از آنکه صرفاً «تصحیح یک کتاب» باشد، نوعی بازگرداندن حافظه ادبی به اصالت خویش است.چهارم شهریور ۱۴۰۵🌸🌸‌‌‌‌‌‌‌‌Ｃ᭄𝄞 @GaleryeTasavireAdabi♡჻ᭂ࿐✰⊰━━━━─