آغاز دفتر ششمسؤال‌‌ِ سایل‌ از‌ مرغی‌ که بر سر رَبَضِ شهری نشسته باشد، سر او فاضلتر است و عزیزتر و شر

آغاز دفتر ششمسؤال‌‌ِ سایل‌ از‌ مرغی‌ که بر سر رَبَضِ شهری نشسته باشد، سر او فاضلتر است و عزیزتر و شریف‌تر و مکرّم‌تر، یا دُمِ او؟ و جواب دادنِ واعظ، سایل را به قدرِ فهمِ اونکوهیدنِ ناموس‌های پوسیده را که مانع ذوق ایمان و دلیل ضعف صدق‌اند و راهزنِ صد هزار ابله، چنانکه راهزنِ آن مخنّث شده بودند گوسفندان و نمی‌یارَست گذشتن، و پرسیدنِ مخنّث از چوپان که این گوسفندانِ تو مرا عجب گزند؟ گفت: اگر مردی و در تو رگِ مردی هست همه فدای تواند، و اگر مخنّثی هر یکی تو را اژدرهاست، مخنّثی دیگر هست که چون گوسفندان را ببیند در حال از راه بازگردد، نیآرد پرسیدن، ترسد که اگر بپرسم گوسفندان در من افتند و مرا بگزند مناجات و پناه جستن به حق از فتنهٔ اختیار و از فتنهٔ اسباب اختیار، که سماوات و ارضین از اختیار و اسباب اختیار شکوهیدند و ترسیدند، و خلقتِ آدمی مولَع افتاد بر طلبِ اختیار و اسبابِ اختیار خویش، چنانکه بیمار باشد، خود را اختیار کم بیند، صحت خواهد که سبب اختیار است تا اختیارش بیفزاید، و منصب خواهد تا اختیارش بیفزاید، و مَهبَط قهرِ حق در اُمَمِ ماضیه فرط اختیار و اسباب اختیار بوده است، هرگز فرعونِ بی‌نوا کس ندیده است حکایت غلامِ هندو کی به خداوندزادهٔ خود پنهان هوای آورده بود چون دختر را با مهتر زاده‌ای عقد کردند، غلام خبر یافت رنجور شد و می‌گداخت، و هیچ طبیب علّتِ او را درنمی‌یافت و او را زَهرهٔ گفتن نهصبر فرمودنِ خواجه مادر دختر را که غلام را زجر مکن، من او را بی‌زجر ازین طمع بازآورم کی نه سیخ سوزد نه کباب خام ماند.در بیان آنکه این غرور تنها آن هندو را نبود، بلکه هر آدمی‌ای به چنین غرور مبتلاست در هر مرحله‌ای، اِلّـا مَنْ عَصَمَهُ اللهُ.در عمومِ تأویلِ این آیت که کُلَّما اَوْقَدُوا ناراً لِلْحَرْبِقصّه‌ای هم در تقریرِ اینوانمودنِ پادشاه به اُمَرا و متعصّبان در راهِ اَیاز سبب فضیلت و مرتبت و قربت و جامگیِ او بر ایشان بر وجهی که ایشان را حجّت و اعتراض نماند.«مدافعهٔ اُمَرا آن حجّت را به شُبههٔ جبریانه، و جواب دادنِ شاه ایشان را.»«حکایتِ آن صیّادی که خویشتن در گیاه پیچیده بود و دستهٔ گُل و لاله را کُلَه‌وار به سر فرو کشیده، تا مرغان او را گیاه پندارند. و آن مرغِ زیرک بوی بُرد اندکی که این آدمیست، که بر این شکل گیاه ندیدم، امّا هم تمام بوی نَبُرد، به افسونِ او مغرور شد زیرا در ادراکِ اول قاطعی نداشت، در ادراکِ مکرِ دوم قاطعی داشت وَ هُوَ الْـحِرْصُ وَ الطَّمَعُ لا سِيَّما عِنْدَ فَرْطِ الْحاجَةِ وَ الْفَقْرِ قالَ النَّبیُّ صَلَّی الله کادَ الْفَقْرُ اَنْ يَكُونُ كُفراً.»«حکایت آن شخص که دزدان، قوچِ او را بدزدیدند، و بر آن قناعت نکردند، به حیله جامه‌هاش را هم دزدیدند» «مناظرهٔ مرغ با صیّاد در ترهُّب و در معنی ترهُّبی که مصطفی علیه‌السّلام نهی کرد از آن اُمَّتِ خود را که لارُهْبانِیَةَ فی الاِسلام.» حکایتِ آن پاسبان که خاموش کرد تا دزدان، رختِ تاجران بُردند به کُلّی بعد از آن هَیهای و پاسبانی می‌کرد حواله کردن مرغ، گرفتاریِ خود را در دام، به فعل و مکر و زرق زاهد و جوابِ زاهد، مرغ را حکایت آن عاشق که شب بیآمد بر امیدِ وعدهٔ معشوق، بدان وثاقی که اشارت کرده بود، و بعضی از شب منتظر ماند و خوابش بربود معشوق آمد بهرِ اِنجازِ وعده، او را خفته یافت، جیبش پر جوز کرد و او را خفته گذاشت و بازگشت.استدعای امیرِ ترکِ مخمور مطرب را به وقت صَبوح، و تفسیر این حدیث که اِنَّ لِلّهِ تَعالیٰ شَراباً أعَدَّهُ لِاَوْلیائِه اذاٰ شَرِبُوا سَکِرُوا وَ اِذاٰ سَکِرُوا طابُوا اِلیٰ آخِرِ الْحَدیثمَی در خُمِ اسرار بدان می‌جوشدتا هر که مجرَّد است از آن مَی نوشدقاٰلَ اللهُ تَعالیٰ: اِنَّ الْاَبرْارَ یَشْرَبُونَاین مَی که تو می‌خوری حرام استما مَی نخوریم جز حلالیجهد کن تا ز نیست هست شویوز شرابِ خدای مست شویدر آمدن ضَریر در خانه مصطفیٰ‌ علیه‌السَّلام و گریختن عایشه رَضِیَ‌اللهُ عَنْهاٰ از پیش ضَریر، و گفتنِ رسول علیه‌السَّلام که چه می‌گریزی؟ او تو را نمی‌بیند و جواب دادن عایشه رَضِیَ اللهُ عَنْهاٰ رسول را صَلَّی اللهُ عَلَیْه وَ سَلَّمَ امتحان کردن مصطفی‌ٰ عَلَیه‌السَّلام عایشه را رَضِیَ اللهُ عَنْهاٰ که چه پنهان می‌شوی؟ پنهان مشو که اعمیٰ تو را نمی‌بیند. تا پدید آید که عایشه از ضمیر مُصْطفیٰ عَلَیه‌السَّلام واقف هست یا خود مُقَلّدِ گفتِ ظاهر است؟