(۱) از «یزدی اقای خمینی»تا «یزدی اقای بازرگان» (بمناسبت نهمین سالگرد در گذشت دکتر ابراهیم یزدی )✍️ علی صرافیاننهمین سالگرد درگذشت دکتر ابراهیم یزدی، فرصتیست برای بازخوانی زندگی و کارنامه مردی که بخش مهمی از تاریخ معاصر ایران را نه فقط از نزدیک دید، بلکه خود یکی از بازیگران مؤثر آن بود،مردی که سرنوشت سیاسی‌اش، بنوعی، آینه‌ای از فراز و فرود جریان میانه‌رو و اصلاح‌طلب در ایران پس از انقلاب است.برای شناخت دکتر یزدی شاید بهتر باشد از جایی آغاز کنیم که به ظاهر چندان به سیاست مربوط نیست ،ژنتیک.او دکترای ژنتیک داشت، اما بنظر می‌رسید سیاست برایش نه یک انتخاب شغلی، بلکه بخشی از سرشت و شخصیت او بود. یزدی از همان آغاز ورودش به عرصه سیاسی، بیش از آنکه یک فعال سیاسی صرف باشد،ذهن یک دیپلمات و تحلیلگر داشت،اهل محاسبه، مذاکره، گفتگو و دیدن چند قدم جلوتر از لحظه سیاسی.او از حلقه‌ای برخاسته بود که در آن، سیاست با اخلاق، دیانت و ملی‌گرایی پیوند خورده بود،حلقه‌ای که چهره برجسته آن، مهندس بازرگان، خود از نزدیکان و پیروان مکتب سیاسی دکتر مصدق بود.بازرگان و پس از او یزدی، نمایندگان نسلی از سیاست‌ورزان ایرانی بودند که در روزگاری که فضای سیاسی جامعه بشدت قطبی و انقلابی شده بود، همچنان بر میانه‌روی،قانون، اخلاق و اصلاح تدریجی تاکید داشتند. در فضای انقلابی آن روزگار، میانه‌روی نه یک فضیلت، که نوعی خیانت تلقی می‌شد، همانگونه که هر سخن از اصلاح،گفتگو یا تعامل با غرب،می‌توانست به «غرب‌گرایی» تعبیر شود.یزدی در آستانه انقلاب، در کنار صادق قطب‌زاده، به یکی از نزدیکترین چهره‌ها به آیت‌الله خمینی تبدیل شد.او در مقام مشاور و همراه رهبر انقلاب، در بسیاری از تحولات منتهی به پیروزی انقلاب نقش داشت و بعدها نیز در دولت موقت مهندس بازرگان، معاون نخست وزیر و وزیر امور خارجه شد.این نقطه، شاید مهمترین تناقض زندگی سیاسی ابراهیم یزدی باشد: مردی که روزی در شمار نزدیکترین افراد به آیت‌الله خمینی قرار داشت، خیلی زود در برابر بخشی از همان مسیری ایستاد که انقلاب در حال پیمودن آن بود.به تعبیر دیگر، مسیر سیاسی او را میتوان از «یزدیِ خمینی» به «یزدیِ بازرگان» تعبیر کرد.بازرگان، با تجربه و شناختی که از جامعه و سیاست ایران داشت، زودتر از بسیاری دریافت که میان آرمانهای انقلاب و واقعیت‌های حکومتداری فاصله‌ای جدی وجود خواهد داشت. یزدی اما در ابتدا، همچنان در مدار اعتماد رهبری انقلاب حرکت میکرد.شاید بتوان گفت که یزدی و قطب‌زاده، هر دو، قربانی خوش‌بینی سیاسی خود شدند،خوش‌بینی‌ای که آنان را متقاعد کرده بود میتوان میان آرمانهای انقلاب، جمهوری، آزادی، دین و واقعیت سیاست، نوعی سازگاری ایجاد کرد.بازرگان، از همان ابتدا، خطر این شکاف را بهتر دیده بود و چه تلخ که با اصرار به بازرگان، یزدی و دیگر همراهانش وارد مسیری شدند که سرانجام نهضت آزادی را نیز تا حد زیادی به قربانی همان خوش‌بینی‌های سیاسی تبدیل کرد.راقم سطور در دهه هفتاد این فرصت را داشتم که برای هفته‌نامه «نوید اصفهان» با دکتر ابراهیم یزدی مصاحبه ای داشته باشم.آن مصاحبه برای من، بیش از آنکه گفتگو با یک سیاستمدار بازنشسته باشد، مواجهه با بخشی از تاریخ زنده انقلاب بود.یزدی در آن گفتگو، صریح و بی‌پرده از چرایی اجتناب‌ناپذیرشدن انقلاب و حوادثی که در پی آن آمد سخن گفت. او برخلاف بسیاری از سیاستمداران که در برابر گذشته خود موضعی دفاعی می‌گیرند، تلاش داشت رخدادها را در متن زمانه خود توضیح دهد،نه همه چیز را توجیه کند و نه مسئولیت تصمیم‌های آن روزگار را یکسره به گردن دیگران بیندازد.از مخالفتش به استناد ادله قرآنی و اصول دمکراسی با نظریه ولایت فقیه گفت و از شکافی که همین مسئله میان او و آیت‌الله خمینی ایجاد کرد.از ماجرای اشغال سفارت آمریکا گفت و از مخالفت خود با تصرف سفارت.از تلاش‌هایی که برای آزادی گروگان‌های آمریکایی انجام شد،تلاش‌هایی که سرانجام به ماجرای گروگان‌گیری، مذاکرات و قرارداد الجزایر و تبعات آن رخداد انجامید، توافقی که همچنان یکی از بحث‌برانگیزترین فصل‌های تاریخ روابط ایران و آمریکاست.از جنگ ایران و عراق نیز سخن گفت،از این دیدگاه که پس از فتح خرمشهر میتوانست پایان جنگ، انتخابی عقلانی‌تر و کم‌هزینه‌تر برای ایران باشد.او، از آینده‌ای سخن می‌گفت که به باورش، بدون اصلاح ساختارها و پذیرش واقعیت‌های جامعه ایران، نمیتوان آن را ساخت.در واقع، بسیاری از ایده‌هایی که بعدها در قالب «اصلاح‌طلبی» در فضای سیاسی ایران ظهور کرد، در سالهایی بسیار پیش‌تر، در ادبیات سیاسی نهضت آزادی و شخصیت‌هایی چون بازرگان و یزدی دیده می‌شد.از این منظر، اصلاح‌طلبی در ایران را نمی‌توان صرفاً محصول دهه هفتاد دانست. ریشه‌های آن را باید در تجربه تاریخی نسلی جستجو کردادامه در صفحه بعد👇