(۲) دکتر یزدی خیلی زود دریافت، انقلاب اگر نتواند خود را با الزامات جامعه، قانون و تکثر سیاسی سازگار کند، مسلما از آرمانهای نخستین خود فاصله میگیرد.دکتر یزدی البته شخصیتی بی‌نقص و فراتر از نقد نبود.برعکس، اهمیت او اتفاقا دراینست که میتوان و بایددرباره تصمیم‌ها، خوش‌بینی‌ها،خطاها و حتی تناقض‌های سیاسی‌اش بحث کرد.نسلی که درسال ۵۷ به انقلاب پیوست،در بسیاری موارد تصور میکرد میتوان پس از فروپاشی نظام سلطنتی،نظمی دموکراتیک‌تر، اخلاقی تر و مستقل‌تر ساخت.اما آنان در بسیاری از بزنگاه‌ها،قدرت واقعی نیروهایی را که بعدها میدان را در دست گرفتند،کمتر از واقعیت ارزیابی کردند.او نیز از این قاعده مستثنی نبود. دیپلمات بود، اما ،سیاست انقلابی همیشه تابع منطق دیپلماسی نیست. اهل مذاکره بود،اما انقلاب اساسا با مذاکره میانه‌ای ندارد.او به عقلانیت سیاسی باور داشت، اما فضای پس از انقلاب،عقلانیت را اغلب باسازش و سازش را با خیانت یکی میگرفت،و شاید همین تضاد، سرنوشت سیاسی او را رقم زدامروز، پس از گذشت نزدیک به نیم قرن از انقلاب، میتوان بسیاری از آن حوادث را با فاصله بیشتری نگریست.میتوان پرسید آیا اشغال سفارت آمریکا واقعا بنفع منافع ملی ایران بود؟آیا ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر بهترین انتخاب ممکن بود؟آیا نظریه ولایت فقیه از ابتدا همانگونه که بعدها درساختار جمهوری اسلامی تثبیت شد، مورد توافق همه نیروهای انقلاب بود؟آیا ممکن بودمسیر دیگری برای جمهوری اسلامی تصور کرد؟و مهمتر از همه، آیا می‌توانستیم بجای حذف تدریجی نیروهای میانه‌رو، از تجربه و عقلانیت آنان برای ساختن نظامی متوازنتر استفاده کنیم؟پاسخ این پرسشها شاید امروز بواسطه نتیجه تندرویها، روشنتر از چهار دهه پیش باشد،اما ارزش ابراهیم یزدی در تاریخ معاصر،صرفا به پاسخ‌هایی که به این پرسش‌ها می‌داد خلاصه نمی‌شود.ارزش او در اینست که یکی از حلقه‌های اتصال چند دوره تاریخی ایران بود: از نهضت ملی و مصدق، به نهضت آزادی و بازرگان، از مبارزه علیه سلطنت،به انقلاب و جمهوری از همراهی با رهبر انقلاب تا نقد بخشی از نظام برآمده از انقلاب و از سیاست انقلابی، به ضرورت اصلاح و بازنگری.او در نهایت بهمان جایی بازگشت که بازرگان بسیار زودتر ایستاده بود: ضرورت عقلانیت، اصلاح، پرهیز از افراط و پذیرش واقعیت‌های جامعهبا این همه، یک نگرانی را نیز نمیتوان از نظر دور داشت.تجربه تاریخی نشان داده است که وقتی سیاست‌ورزی از واقع‌بینی فاصله می‌گیرد،هزینه آنرا نه فقط سیاستمداران،که ملتها می پردازند.از این منظر، شاید یکی از مهمترین درس‌های زندگی سیاسی یزدی این باشد که سیاست عرصه آرزوها نیست ،عرصه انتخاب میان گزینه‌های موجود و پرداخت هزینه انتخاب‌هاست.نسلی که انقلاب کرد،در بسیاری موارد به آینده‌ای بهتر امید بسته بود. اما بخشی از آن نسل، خیلی زود فهمید که میان «انقلاب کردن»و «کشورداری»فاصله‌ای عظیم وجود دارد.ابراهیم یزدی یکی از کسانی بودکه این فاصله را با تمام وجود تجربه کرد.او از نزدیک در کنار آیت‌الله خمینی ایستاد، اما بعدها در برابر بخشی از سیاستهای برآمده از انقلاب قرار گرفت.در مقام وزیر امور خارجه،با جهان سخن گفت،اما بعدها منتقد سیاستهایی شد که میتوانست ایران را بیش از پیش در برابر جهان قرار دهد.از اصلاح سخن گفت، زمانی که اصلاح‌طلبی هنوز عنوان یک جریان سیاسی رسمی نبود. شاید بهمین دلیل است که بازخوانی او امروز اهمیت بیشتری پیدا می‌کندنهمین سالگرد درگذشت دکتر یزدی، صرفا یادبود یک سیاستمدار نیست ،یادآوری یک پرسش تاریخی است:آیا در سیاست ایران، جایی برای میانه‌روی، عقلانیت، اصلاح و گفتگو وجود دارد؟پرسشی که پاسخ آن، شاید بیش از آنکه به یزدی مربوط باشد، بما مربوط است.طالقانی ،بازرگان ، سحابی ،یزدی رفتند، بسیاری از چهره‌های آن نسل رفتند، اما مناقشه‌ای که آنان با زمانه خود داشتند هنوز پایان نیافته است.مناقشه میان انقلاب و اصلاح، آرمان و واقعیت، ایدئولوژی و مصلحت ملی، استقلال و تعامل با جهان، و در نهایت،میان سیاستی که می‌خواهد جهان را با اراده خود تغییر دهد و سیاستی که می‌کوشد با شناخت واقعیت‌های جهان، کم‌هزینه‌ترین راه را برای منافع ملی بیابد.شاید قضاوت نهایی درباره ابراهیم یزدی را تاریخ خواهد کرد.اما برای من که در دهه هفتاد، در سنین جوانی ،ساعتی روبروی او نشستم و سخنان صریحش را درباره آن روزهای پرآشوب شنیدم، یزدی بیش از هر چیز، تصویر انسانی بود که از درون یک انقلاب عبور کرده و بتدریج از شور انقلابی به ضرورت عقلانیت سیاسی رسیده بود.از «یزدیِ خمینی» به «یزدیِ بازرگان»تعبیری که سید احمد خمینی به او داده بود شاید این،خلاصه‌ترین روایت از زندگی سیاسی او باشد،مردی که دیر، اما نه آنقدر دیر، دریافت آنچه بازرگان سالها پیشتر دریافته بود:کشورداری با انقلاب آغازاما با عقلانیت،قانون و اصلاح دوام می آورد .