یکی از عجیب‌ترین زخم‌های یک جامعهٔ تحت حکومت توتالیتر اینه که ممکنه همزمان هم به خودش افتخار کنه، هم خودش رو تحقیر کنه.یک روز: «ایرانی‌ها باهوشن، بااستعدادن، هرجا برن می‌درخشن. فلان دانشمند ایرانیه، فلان شرکت رو یه ایرانی ساخته». و روز بعد: «این مردم درست‌بشو نیستن. فرهنگشون خرابه. این جامعه لیاقت آزادی نداره. این مردم اصلاً دموکراسی‌پذیر نیستن». دقت کن؛ اینجا دو گروه متفاوت نداریم که یکی از ایرانی‌ها تعریف کنه و یکی تحقیرشون کنه. هر دو بار، داریم دربارهٔ «ما» حرف می‌زنیم. همون «ما»یی که صبح به خودش مدال می‌ده، شب خودش رو با همون مدال شلاق می‌زنه.این فقط یه نوسان احساسی نیست. وقتی یک جامعه سال‌ها بین «ما قله‌ایم» و «ما هیچیم» پرت بشه، کم‌کم چیزی درونش خراب می‌شه: تصویری که از خودش داره. چون اعتمادبه‌نفسِ سالم از این نمیاد که مدام به خودت بگی «من بهترینم». و فروتنی سالم هم از این نمیاد که بگی «من هیچی نیستم». یکی خودشیفتگی جمعی می‌سازه، اون یکی خودتحقیری جمعی. جامعهٔ سالم باید بتونه دربارهٔ خودش بدون افسانه‌سازی و خودتحقیری حرف بزنه: «آره، این نقاط قوت ماست. اینم ضعف‌هامونه. اینجا خوب عمل کردیم، اینجا خراب کردیم. ولی هیچ‌کدوم حکم ابدی دربارهٔ ما نیست.» اما جامعه‌ای که مدام بین «ما بهترینیم» و «ما هیچیم» پرتاب می‌شه، دیگه خودش رو نمی‌سنجه؛ مدام خودش رو محکوم می‌کنه. هر موفقیتی می‌شه: «دیدی؟ ما نابغه‌ایم.» هر شکستی می‌شه: «دیدی؟ ما مشکل داریم».پروپاگاندا فقط با تحقیر کار نمی‌کنه. گاهی بهت یک آینهٔ طلایی می‌ده و می‌گه: «نگاه کن ببین چه ملت بزرگی هستی.» بعد آینه رو برمی‌گردونه و طرف دیگه‌ش رو نشونت می‌ده: «حالا نگاه کن ببین همین ملت چقدر بی‌عرضه‌ست.» یعنی یک دست، مدال رو روی سینه‌ات می‌ذاره؛ دست دیگه، همون مدال رو می‌کنه وزنه‌ای دور گردنت. می‌گه: «ما ملت بزرگی هستیم.» اما وقتی حرف از آزادی و دموکراسی می‌شه: «این مردم آماده نیستن.» «این جامعه فرهنگش رو نداره.» «اگه آزاد بشن، کشور نابود می‌شه».کم‌کم یک شکاف عجیب باز می‌شه: به «ما» افتخار می‌کنی، ولی به «ما» اعتماد نمی‌کنی. و این شاید یکی از خطرناک‌ترین چیزهایی باشه که می‌تونه برای یک جامعه اتفاق بیفته. چون آدمی که فقط تحقیر شده، هنوز ممکنه یک روز سرش رو بالا بگیره و بگه: «بسّه.» اما آدمی که همزمان مستِ غرور و گرفتارِ تحقیر شده، ممکنه حتی نتونه بفهمه دقیقاً باید از چی فرار کنه. از یک طرف: «ایرانی‌ها اگه فرصت داشته باشن، می‌ترکونن.» روز بعد: «ایرانی جماعت درست‌بشو نیست.» خب بالاخره کدوم؟ ما قله‌ایم یا ما هیچیم؟شاید جواب، هیچ‌کدوم نباشه. چون هر دو تصویر، دو طرفِ یک دروغه. یک ملت نه ذاتاً نابغه‌ست، نه ذاتاً ناتوان. نه بهترین ملت دنیاست، نه ملتی که لیاقت هیچ چیز رو نداره. ملت، موجود زنده‌ست؛ می‌تونه یاد بگیره، خراب کنه، اصلاح کنه؛ امکان تغییر داره. و دقیقاً همین «امکان تغییر» چیزیه که هویت شکننده ازش می‌ترسه. چون اگه باور کنی «ما بهترینیم»، هر شکستت تبدیل می‌شه به تحقیر. اگه باور کنی «ما هیچیم»، هر موفقیتت تبدیل می‌شه به استثنا. یک دانشمند موفق می‌شه: «استثناست.» یک جامعه یک قدم جلو می‌ره: «شانسه.» چون وقتی از قبل تصمیم گرفته باشی که «ما» یا باید قهرمان باشه یا قربانی، دیگه جایی برای یک ملت معمولی که می‌تونه یاد بگیره، اشتباه کنه و تغییر کنه باقی نمی‌مونه.باید «ما» رو از روی تخت پادشاهی پایین آورد، از روی صندلی اتهام هم بلند کرد و گذاشتش روی زمین؛ جایی که آدم‌ها زندگی می‌کنن، یاد می‌گیرن و عوض می‌شن. نه اسطوره، نه هیولا؛ نه ملتِ بی‌نقص، نه ملتِ بی‌لیاقت؛ فقط یک جامعهٔ واقعی که می‌تونه آینده‌ش رو عوض کنه.