🔻تبیین جایگاه استراتژیک و تداوم سکونت در منطقه گناباد: واکاوی در متون باستانی، حماسی و شواهد باستان‌شناختی🔻بخش اولنویسنده: حمیدرضا محمودی قوژدیپایگاه علمی-اجرایی: رئیس اداره میراث فرهنگی گردشگری و صنایع دستی شهرستان گناباد / مدیر پایگاه میراث جهانی قنات قصبه گنابادچکیده:منطقه گناباد به دلیل موقعیت ژئوپلیتیک در شرق ایران، همواره به عنوان یک گره ارتباطی میان مراکز قدرت باستانی عمل کرده است. این نوشتار با هدف بررسی تداوم سکونت در این منطقه، از طریق تحلیل متقاطع سه منبع اصلی: شواهد مهندسی آب، متون حماسی و کتب جغرافیای کلاسیک، به دنبال تبیین نقش گناباد در ساختار سیاسی-نظامی شرق ایران است. نتایج حاصل از تطبیق متون و میدان، نشان می‌دهد که گناباد در دوران پیش از اسلام، نقشی حیاتی در پشتیبانی لجستیکی از مسیرهای نظامی به سوی پارثیا و باکتریا داشته و در دوران اسلامی، این جایگاه نظامی به یک قطب اقتصادی-کشاورزی تبدیل شده است.کلمات کلیدی: گناباد، باستان‌شناسی آب، لجستیک نظامی، پارثیا و باکتریا، جغرافیای کلاسیک، تمدن شرق ایران.1. چارچوب جغرافیایی و موقعیت استراتژیکمنطقه گناباد در جنوب استان خراسان جنوبی، دارای یک ویژگی توپوگرافی منحصر‌به‌فرد است؛ حصاری از کوهستان که دشت‌های پست را در بر گرفته و به طور طبیعی، مسیرهای تردد را به کانال‌های مشخصی محدود کرده است. این ویژگی باعث شده تا گناباد نه تنها یک سکونتگاه، بلکه یک گذرگاه کنترل‌شده باشد. در بررسی متون دوران باستان، به‌ویژه آثار کلودیوس بطلمیوس در کتاب Geography، هرچند نام صریح گناباد با رسم امروزی دیده نمی‌شود، اما این امر را باید در راستای متدولوژی بطلمیوس دانست که عمدتاً بر مراکز اداری کلان (Metropolis) تمرکز داشت و نقاط لجستیکی و نظامی را در قالب توصیفات کلی‌تر از منطقه شرق ایران ذکر می‌کرد (Ptolemy, Geography).2. مهندسی آب به عنوان سند باستان‌شناختی (دوران پیش از اسلام)در غیاب متون مکتوب گسترده از دوران پیش از اسلام، معماری آب به عنوان صادق‌ترین سند باستان‌شناختی عمل می‌کند. وجود قنات‌های مادر با ابعادی عظیم و سیستم‌های توزیع آب پیچیده در گناباد، گواه بر وجود یک سازماندهی اجتماعی-مهندسی در دوران اشکانی و ساسانی است. ساخت این زیرساخت‌ها در اقلیمی خشک، تنها در صورتی امکان‌پذیر است که منطقه دارای یک مدیریت متمرکز بوده باشد. این امر نشان می‌دهد که گناباد در دوران پیش از اسلام، فراتر از یک آبادی ساده، به عنوان یک مرکز پشتیبانی برای ارتش‌های در حال حرکت به سمت شرق (باکتریا و پارثیا) عمل می‌کرده است. در واقع، تأمین آب و آذوقه در این نقطه حساس، پیش‌شرط عبور سپاهیان از کویرهای شرق به سوی مراکز قدرت در شمال شرق ایران بوده است (سازمان میراث فرهنگی، گزارش‌های فنی قنات).3. تحلیل لایه‌های حماسی و تطبیق با واقعیت‌های میدانیدر منظومه شاهنامه، ذکر نام کنابِد و زیبد در اپیزود جنگ دوازده رخ، صرفاً یک توصیف ادبی نیست، بلکه بازتابی از حافظه جمعی و شفاهی است که ریشه در واقعیت‌های جغرافیایی دارد (فردوسی، شاهنامه). از منظر تحلیل استراتژیک، توصیف فردوسی از کنابد به عنوان جایگاه استقرار سپاهیان و اشاره به عوارض کوهستانی منطقه، با نقشه‌های توپوگرافی فعلی گناباد هم‌خوانی کامل دارد. تکرار این نام‌ها در متون حماسی، گناباد را به عنوان یک نقطه مرزی و کلیدی در تقابل میان ایران و توران معرفی می‌کند. علاوه بر این، وجود عوارض فرهنگی-مذهبی نظیر آرامگاه منسوب به پیران ویسه در این منطقه، پیوندی میان متون حماسی و واقعیت‌های میدانی ایجاد کرده و تداوم نام و جایگاه این منطقه را از دوران باستان تا عصر میانه تأیید می‌کند.4. گذار از دژ نظامی به مرکز اقتصادی (قرن 2 تا 5 هجری)با ورود به دوران اسلامی، گناباد دچار یک تحول ساختاری در نقش شهری خود می‌شود. در بررسی متون جغرافیای کلاسیک، به‌ویژه آثار ابومنصور خوارزمی در کتاب صورة الارض و اصطخری در مسالک و ممالک، گناباد نه به عنوان یک دژ نظامی، بلکه به عنوان یکی از مراکز مهم خراسان و کرمان ثبت شده است (خوارزمی، صورة الارض؛ اصطخری، مسالک و ممالک).@Gonapa