#حال_ما🔷 از «گردشگری ادبی» تا «گردشگری اموات»نقدی جامعه‌شناختی بر گردشگری ادبی در ایران✍️ #پوریا_گل_محمدیاز منظر جامعه‌شناسی، گردشگری ادبی صرفاً یک فعالیت تفریحی یا اقتصادی نیست، بلکه «کنشی اجتماعی» است که در بستر تعاملات انسانی شکل می‌گیرد. گردشگری ادبی به عنوان آیینه‌ای از نظم طبقاتی، سیاست‌های هویتی و کشمکش‌های گفتمانی در یک جامعه قابل بررسی است. در واقع مردم با سفر به ما پیام می‌دهند که «من جزو کدوم دسته‌ام» و حتی گاهی با این کار با گروههای دیگر رقابت می‌کنند تا جایگاه اجتماعی خودشان را بالا ببرند. پس گردشگری ادبی نوعی بیان هویت و جایگاه اجتماعی از طریق سفر است. می توان گردشگری ادبی را از سه منظر جامعه‌شناختی تحلیل کرد:الف) کارکرد هویت‌ساز: این نوع گردشگری به افراد کمک می‌کند تا از طریق ارتباط با میراث ادبی، هویت فردی و جمعی خود را باز تعریف کنند و به «خودشناسی» و «دلبستگی مکانی» دست یابند.ب) سرمایه و تمایز طبقاتی: به تعبیر بوردیو، گردشگری ادبی شکلی از «سرمایه‌ی فرهنگی» است که طبقات افراد از آن برای تمایز خود از گردشگری انبوه استفاده می‌کنند.ج) سیاست‌های حافظه: اینکه کدام نویسنده یا شاعر مورد تقدیر قرار می‌گیرد و کدام به فراموشی سپرده می‌شود، بازتابی از نظم گفتمانی مسلط در جامعه است. با این مقدمه، به بررسی این پرسش می‌پردازیم که چرا گردشگری ادبی در ایران، علیرغم برخورداری از یکی از غنی‌ترین ادبیات‌های جهان، در دام تعریف‌های ایستا و موزه‌ وار گرفتار شده است و چگونه می‌توان آن را به سمت توسعه‌ای پایدار و زنده هدایت کرد.۱. گردشگری ادبی یا گردشگری اموات؟ ادبیات، صرفاً مجموعه‌ای از متون کهن نیست؛ بلکه «گفتمانی زنده» است که در کافه‌ها، کتابفروشی‌ها، دانشکده‌ها، چاپخانه‌ها و حتی صفحات مجازی جریان دارد. گردشگری ادبی در جهان امروز، علاوه بر دیدار از خانه‌ نویسندگان در قید حیات، شامل تورهای بازدید از «مکان‌های تولید ادبیات» نیز می‌شود: جشنواره‌های کتاب، رونمایی‌ها، کارگاه‌های داستان‌نویسی، و فضاهای گفت‌وگو. متاسفانه در ایران، نهادهای فرهنگی و حتی ذهنیت عمومی، دایره‌ی این گردشگری را به شدت محدود کرده‌اند. تعریف رایج از گردشگری ادبی در ایران، به بازدید از آرامگاه‌هایی چون فردوسی، حافظ و سعدی و گاهی خانه‌های موزه‌ای چون جلال و سیمین خلاصه می‌شود. حتی در این میان، خانه‌ی شاعران و نویسندگان منتقدی که در قید حیات نیستند (مانند صادق هدایت) نیز به فراموشی سپرده می‌شود و به انبار زباله بیمارستان تبدیل می‌شود. این رویکرد، بازتاب یک «سیاست حافظه‌ای» است که ادبیات را در مقام «میراث مقدس» و «گذشته‌ی شکوهمند» تعریف می‌کند، نه به عنوان یک «جریان زنده و پویا». به بیان دیگر، گردشگر ادبی در این فضا، بیشتر به «سوگوار» یا «زائر» تبدیل می‌شود تا یک «همنشین» با ادبیات روز. این گسست از «زیست جهان» ادبی، یکی از مهم‌ترین آسیب‌های جامعه‌شناختی گردشگری ادبی در ایران است.۲. زنده‌نگری ادبیاتاگر گردشگری ادبی را به مثابه «مواجهه با جهان ادبی» تعریف کنیم، نادیده گرفتن مکان‌های تولید ادبیات یک نقص اساسی است.خیابان انقلاب تهران با انبوهی از کتابفروشی‌ها، کافه‌های ادبی و انتشارات، یک «منطقه‌ی ادبی زنده» است که می‌تواند مقصدی بین‌المللی باشد، اما نه در فهرست تورهای اداری، نه در اطلس گردشگری ما جایی دارد. مشهد، اصفهان و شیراز نیز چنین فضاهایی دارند، اما گردشگر ادبی از آن بی‌خبر است.مثال دبگر دانشکده‌ی ادبیات دانشگاه تهران است که هر ساله میزبان رویدادها و گفت‌وگوی ادبی است، اما یک گردشگر خارجی یا حتی داخلی هیچ راهنمایی برای حضور در این «زمین تولید» ندارد. از سوی دیگر، دیدار با نویسندگان و شاعران معاصر (که بسیاری از آن‌ها در گوشه‌ و کنار این شهرها زندگی می‌کنند) نه در قالب تور و نه در دایره‌ی شناخت گردشگری ادبی جای گرفته است. در ایران، حتی اگر نویسنده‌ای زنده باشد، هیچ ساختاری برای دیدار با او یا بازدید از فضای کارش تعریف نشده است.۳. توسعه‌ پایدار در گرو بازتعریفگردشگری ادبی می‌تواند محرکی قدرتمند برای توسعه‌ پایدار باشد؛ به شرط آنکه از «زیارتگاه‌پنداری» به «فضای زیست» گذر کند.برای نمونه در ابعاد توسعه می توان به موارد اشاره کرد.  ااقتصادی: ایجاد شغل برای راهنمایان تخصصی، رونق کافه‌ها و کتابفروشی‌های اطراف، و افزایش درآمدهای محلی. اجتماعی: افزایش دلبستگی ساکنان به محله‌های خود، باززنده‌سازی بافت‌های فرسوده، و تقویت گفت‌وگوی میان‌نسلی. فرهنگی: معرفی ادبیات معاصر ایران به جهان و شکستن کلیشه‌های شرق‌شناسانه درباره‌ی فرهنگ ایرانی.شاید بپرسید راهکار عملی چیست؟ به نظر من، طراحی «تورهای زندگی ادبی» در شهرهایی چون تهران که شامل موارد زیر باشد: