از «هفته برائت» تا دعوت به مدارا؛دو قرائت درباره نسبت «برائت» و «همزیستی» در خاندان شیرازی🖌 یادداشت تحلیلیبا فرارسیدن ماه ربیع‌الاول، بار دیگر یکی از مناقشه‌برانگیزترین موضوعات در فضای مذهبی شیعه و مناسبات میان مذاهب اسلامی برجسته می‌شود: نسبت میان «برائت» از مخالفان مذهبی و ضرورت رعایت حرمت، مدارا و همزیستی با پیروان دیگر مذاهب.در سال‌های گذشته، برخی رسانه‌ها و شبکه‌های منتسب به جریان شیرازی، مناسبت نهم ربیع‌الاول را با تعابیری همچون «عید غدیر ثانی» برجسته کرده و فاصله این روز تا شانزدهم ربیع‌الاول را «هفته برائت» نامیده‌اند. این رویکرد، به‌ویژه هنگامی که با ادبیات تند یا توهین‌آمیز نسبت به شخصیت‌های مورد احترام اهل‌سنت همراه شود، همواره محل مناقشه بوده و واکنش جریان‌های تقریبی و حتی برخی عالمان شیعه را در پی داشته است.اما در کنار این قرائت، در میان چهره‌های وابسته به همین خاندان، رویکرد دیگری نیز دیده می‌شود که بر تفکیک میان اصل اعتقادیِ برائت و شیوه ابراز آن در عرصه عمومی تأکید دارد.کتاب «قولوا للناس حسناً و لا تسبّوا» نوشته آیت‌الله سید مرتضی شیرازی را می‌توان یکی از روشن‌ترین نمونه‌های این رویکرد دانست. اهمیت این اثر صرفاً در توصیه اخلاقی به خوش‌گویی نیست؛ بلکه مسئله اصلی کتاب، به یک پرسش عمیق‌تر بازمی‌گردد: آیا هر آنچه در برخی نصوص درباره سبّ، لعن یا برخورد با مخالفان آمده است، می‌تواند بدون توجه به شرایط، موضوع و پیامدهای اجتماعی، به یک قاعده عمومی برای رفتار پیروان مذهب تبدیل شود؟پاسخ نویسنده به این پرسش، در مجموع منفی است.مسئله اصلی؛ برائت یا شیوه ابراز برائت؟یکی از نکات مهم در فهم این اختلاف آن است که نباید «برائت» را با «سبّ» یکسان تلقی کرد.برائت در ادبیات کلامی شیعه، مفهومی اعتقادی است و ناظر به موضع‌گیری در برابر کسانی است که از منظر یک مکتب، در مسیر حق قرار نگرفته‌اند. اما از این گزاره اعتقادی، لزوماً نمی‌توان نتیجه گرفت که هر نوع اظهار علنی، تحریک‌آمیز یا توهین‌آمیز نسبت به مقدسات دیگران نیز مجاز است.به بیان دیگر، محل نزاع می‌تواند این پرسش باشد که:اگر برائت یک اصل اعتقادی است، آیا هر شیوه‌ای برای ابراز آن نیز مشروع و مطلوب است؟سید مرتضی شیرازی در کتاب «قولوا للناس حسناً و لا تسبّوا» دقیقاً بر همین تفکیک تأکید می‌کند. او با استناد به آیاتی همچون ﴿وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا﴾ و ﴿قُل لِّعِبَادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ﴾، اصل اولیه در ارتباط با دیگران را رعایت ادب، گفت‌وگوی نیکو و پرهیز از توهین می‌داند.از این منظر، حتی اگر شخصی از نظر اعتقادی برائت داشته باشد، این مسئله به خودی خود مجوزی برای تبدیل فضای عمومی جامعه اسلامی به میدان توهین و تحریک مذهبی ایجاد نمی‌کند.از «نص» تا «حکم»؛ چرا نمی‌توان با یک روایت حکم عمومی ساخت؟یکی از مباحث مهم کتاب، روش برخورد با روایاتی است که در آنها از سبّ یا برخورد تند با مخالفان سخن گفته شده است.مشکل اصلی در اینجا صرفاً وجود یا عدم وجود چنین روایاتی نیست؛ بلکه مسئله، روش استنباط حکم از آنهاست.وجود یک روایت درباره رفتار معصوم(ع) در یک موقعیت خاص، الزاماً به معنای آن نیست که همان رفتار باید در تمام زمان‌ها، مکان‌ها و شرایط اجتماعی تکرار شود.در دانش اصول فقه، میان «فعل معصوم»، «قول معصوم»، «تقریر معصوم»، شرایط صدور روایت، موضوع حکم و قلمرو دلالت آن تفاوت گذاشته می‌شود. بنابراین نمی‌توان صرفاً با مشاهده یک روایت، بدون بررسی سند، دلالت، شرایط صدور، تعارض با ادله دیگر و موضوع آن، یک قاعده فراگیر اجتماعی تولید کرد.سید مرتضی شیرازی نیز در همین چارچوب، روایات مربوط به دشنام یا برخورد با مخالفان را دسته‌بندی و بررسی می‌کند و معتقد است تشخیص حکم نهایی باید در چارچوب اجتهاد صورت گیرد؛ نه اینکه هر فردی بتواند بر اساس برداشت ابتدایی از یک یا چند روایت، رفتار عمومی جامعه را تعیین کند.این نکته از آن جهت اهمیت دارد که نزاع موجود، در واقع نزاعی میان «روایت» و «قرآن» به معنای ساده آن نیست؛ بلکه نزاع بر سر روش فهم مجموعه ادله و تعیین نسبت میان آنها است.«قولوا للناس حسناً»؛ یک اصل اخلاقی یا یک قاعده اجتماعی؟ممکن است تصور شود که توصیه به گفتار نیکو صرفاً یک توصیه اخلاقی است و نمی‌تواند در حوزه رفتار اجتماعی و فقهی نقش تعیین‌کننده داشته باشد.اما استدلال کتاب در نقطه‌ای فراتر از اخلاق فردی قرار می‌گیرد.اگر رفتار یک فرد مذهبی بتواند موجب تحریک جامعه‌ای علیه اقلیت مذهبی شود، یا اگر یک سخنرانی مذهبی بتواند زمینه فشار و آزار بر شیعیان یک کشور را فراهم کند، مسئله دیگر صرفاً «ادب شخصی» نیست؛ بلکه با مصلحت عمومی، حفظ جان و مال مؤمنان و جلوگیری از فتنه اجتماعی ارتباط پیدا می‌کند.به همین دلیل، نویسنده بحث را از سطح اخلاق فردی به حوزه «تزاحم» و «ملاحظه شرایط» می‌کشاند.