نمونه برجسته آن صلح حدیبیه است. در ماجرای حدیبیه، پیامبر(ص) با کسانی وارد مذاکره شد که سال‌ها با مسل

نمونه برجسته آن صلح حدیبیه است. در ماجرای حدیبیه، پیامبر(ص) با کسانی وارد مذاکره شد که سال‌ها با مسلمانان درگیر بودند و دشمنی آنان با پیامبر و مسلمانان سابقه طولانی داشت. با این حال، دشمنی گذشته مانع از آن نشد که راه مذاکره و پیمان صلح گشوده شود.این نکته بسیار مهم است: مذاکره به معنای تأیید دشمن نیست؛ همان‌طور که صلح به معنای فراموش کردن ظلم نیست. گاهی انسان برای جلوگیری از خونریزی و برای رسیدن به هدفی بزرگ‌تر، با کسی گفت‌وگو می‌کند که او را دشمن می‌داند و حتی نسبت به او شدیدترین انتقادها را دارد.در مورد امام حسن(ع) نیز همین مسئله اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. امام حسن(ع) معاویه و بی‌وفایی‌ها و رفتار سیاسی او را به‌خوبی می‌شناخت و در مواضع خود نسبت به او و حکومتش ملاحظات جدی داشت؛ اما هنگامی که شرایط به گونه‌ای شد که ادامه جنگ به مصلحت جامعه اسلامی نبود، امام حسن(ع) راه صلح را برگزید.این تصمیم را نمی‌توان نشانه اعتماد به معاویه یا تأیید رفتار او دانست. برعکس، ارزش تصمیم امام حسن(ع) در این است که نشان می‌دهد میان شناخت دشمن و نحوه برخورد با دشمن تفاوت وجود دارد. ممکن است انسان کسی را ظالم، پیمان‌شکن یا خطرناک بداند، اما در شرایطی خاص، گفت‌وگو و توافق با او را برای حفظ مصلحتی بزرگ‌تر ضروری تشخیص دهد.بنابراین از سیره پیامبر(ص) و امام حسن(ع) می‌توان یک اصل مهم استخراج کرد: شدت دشمنی طرف مقابل، الزاماً به معنای ضرورت استفاده از شدیدترین ادبیات در همه زمان‌ها نیست. سیاست و اخلاق اقتضا می‌کند که شیوه برخورد متناسب با هدف و شرایط انتخاب شود.آیا می‌توان همزمان با آمریکا مخالف بود و با آمریکا مذاکره کرد؟پاسخ، به نظر من، مثبت است.می‌توان با سیاست‌های آمریکا مخالف بود، تجاوز یا فشار اقتصادی و سیاسی آن را محکوم کرد، از حقوق ملت ایران دفاع کرد و در عین حال، هنگامی که مذاکره می‌تواند از جنگ جلوگیری کند یا منافع کشور را تأمین کند، وارد مذاکره شد.در واقع، اگر ما مذاکره را تنها در صورتی مجاز بدانیم که طرف مقابل دوست و قابل اعتماد باشد، اساساً بخش بزرگی از مفهوم مذاکره از بین می‌رود. مذاکره برای زمانی است که اختلاف وجود دارد؛ نه زمانی که همه با یکدیگر موافق‌اند.حتی در شدیدترین اختلافات، ممکن است گفت‌وگو از جنگ بهتر باشد. ممکن است مذاکره به نتیجه نرسد؛ اما این با بی‌ارزش بودن اصل مذاکره تفاوت دارد. مذاکره یک ابزار است و ارزش آن را باید بر اساس نتیجه، منافع ملی و شرایط واقعی سنجید.از این منظر، پرسش درباره شعار «مرگ بر آمریکا» نیز باید از یک سؤال ساده‌تر فراتر برود. مسئله فقط این نیست که «آیا ما حق داریم از آمریکا عصبانی باشیم؟» بلکه باید پرسید:آیا این شعار در هر زمان و هر شرایطی بهترین شیوه بیان مخالفت ماست؟اگر هدف، محکوم کردن سیاست‌های دولت آمریکا باشد، شاید بیان روشن و دقیق‌تر، هم از نظر اخلاقی و هم از نظر سیاسی، مؤثرتر باشد؛ مثلاً محکوم کردن «سیاست‌های جنگ‌طلبانه و سلطه‌طلبانه دولت آمریکا» به جای شعاری که ممکن است در ذهن مخاطب، دشمنی با یک ملت را تداعی کند.در نهایت، مخالفت با ظلم یک ارزش است، اما شیوه مخالفت نیز باید اخلاقی، عقلانی و متناسب با هدف باشد. نمی‌توان صرفاً به دلیل خشم ناشی از ظلم، از مسئولیت اخلاقی خود در انتخاب کلمات و رفتارها چشم پوشید. همان‌گونه که نمی‌توان به بهانه مذاکره، ظلم و تجاوز را نادیده گرفت.مسئله اصلی، انتخاب میان «مقاومت» و «مذاکره» نیست؛ بلکه یافتن شیوه‌ای است که در هر شرایط، بیشترین امکان را برای حفظ عزت، استقلال، حقوق مردم و جلوگیری از ظلم فراهم کند.