اخلاق گفت و گو(۳)عبدالرسول عمادی نسبت قانون و اخلاق آیا عمل به وظیفه قانونی عملی اخلاقی است؟قانون نظ

اخلاق گفت و گو(۳)عبدالرسول عمادی نسبت قانون و اخلاق آیا عمل به وظیفه قانونی عملی اخلاقی است؟قانون نظامی هنجاری مبتنی بر توافق جمعی است که باید ها و نبایدهایی را معلوم می کند. اجرای قانون وظیفه تلقی می شود و عدم اجرای آن مستوجب جزا و مجازات است.توقف اتومبیل پشت چراغ قرمز وظیفه ای قانونی است و راننده بابت این توقف پاداشی نمی گیرد اما رد کردن‌چراغ قرمز مستوجب مجازات است. آیا توقف پشت چراغ قرمز عملی اخلاقی است؟به عبارت دیگر آیا راننده به این دلیل که این توقف کار درستی است توقف می کند یا به دلیل اجبار قانونی و از ترس مجازات یا تصادف این کار را می کند؟سوال دیگر این است که اگر خیابان خلوت باشد و احتمال تصادف یا پلیس و دوربینی برای ثبت تخلف  موجود نباشد آیا رد کردن‌چراغ قرمز عملی نادرست و غیر اخلاقی است؟ما در هنگام انجام عمل اخلاقی باید به اراده خود رجوع کنیم اگر احساس آزادی اراده می کنیم و خود را تحت اجبار نمی بینیم و‌کاری را که انجام می دهیم درست می دانیم و انجام این‌کار را از انجام هر کار دیگری درست تر می دانیم رفتاری اخلاقی انجام می دهیم.کار درست هم بنا به تعریفی که اجمالا در بخش اول این نوشته دکر شد کاری است که با لحاظ همه شرایط مرزی از نظر عقل سلیم و قضاوت عمومی کاری درست است.بنابر این دو شرط برای اخلاقی بودن یک عمل لازم است.یک. در انجام آن عمل احساس آزادی اراده کنیم و بتوانیم بگوییم که این‌کار را از روی اختیار انجام داده ایم.دو. از جهت قضاوت عمومی و مبتنی بر دریافت عقل سلیم آن عمل عمل درست تشخیص داده شود.اگر به هر دلیلی اعم از دلایل درونی یا بیرونی اراده ما آزاد نباشد شرط اول برقرار نیست.اگر اراده ما اسیر رفع نیازمندی های بقای ما باشد و اقدام به عملی کنیم ان‌عمل ارزش اخلاقی ندارد و یا عوامل بیرونی یعنی ترس از عوامل محیطی مثلا پلیس ما را به انجام عملی وادار کرده باشد باز هم آن عمل فاقد ارزش اخلاقی است.در تعریف آزادی اراده گفته اند:آزادی اراده عبارت است از آزاد بودن اراده از همه عوامل درونی و بیرونی جز خود  اراده.بنابر ابن هر یک از عوامل بیرون یا درون وجود ما که ما را اجبارا به انجام کاری وادار کند ارزش اخلاقی ان‌کار را سلب می کند و دوم این که کار زمانی اخلاقی است که مطابق با تشخیص عرف عقلای  سلیم العقل  یا تلقی عمومی درست و به قاعده ارزیابی شود در آموزه های دینی هم به ما گفته اند که کار زمانی واجد ارزش اخلاقی و معنوی است که دارای دو رکن حسن فعلی و حسن فاعلی باشد.حسن فعلی کار این است که‌ انجام ان‌کار در ظرف شرایط و‌مطابق با تشخیص عقل واجد درستی و استحکام باشد و انجام آن بر انجام هر کار دیگری ارجحیت داشته باشد.حسن فاعلی نیز به انگیزه و نیت کننده کار مربوط است اگر انجام کار با انگیزه های نادرست یا با اجبار دیگران و یا برای ارضای خواهش های نفسانی باشد ان‌کار از رکن حسن فاعلی تهی می شود و فاقد ارزش اخلاقی خواهد یود. حالا باز می گردیم به مثال چراغ قرمز.آیا توقف پشت چراغ قرمز عملی اخلاقی است؟.فرق توقف پشت چراغ قرمز از جهت اخلاقی بودن با کمک به یک انسان نیازمند در تامین هزینه های زندگی اش با انگیزه انسان دوستی و معنوی چیست؟طبعا هر کسی تامین هزینه های نیازمندان از محل دارایی شخصی را عملی اخلاقی می داند اما آیا همگان توقف پشت چراغ قرمز را نیز اخلاقی می دانند؟ظاهرا تفاوتی بین این دو هست.در چه صورتی توقف پشت چراغ قرمز اخلاقی و در چه صورتی غیر اخلاقی است؟گفتیم که یکی از شروط اخلاقی بودن عمل، آزادی اراده در انجام آن عمل است و دیگری درستی آن عمل آیا توقف پشت چراغ قرمز این دو ویژگی را دارد؟این که من پشت چراغ توقف کرده ام کار درستی است و از نظر همگان این درست ترین کاری است که می توانسته ام انجام بدهمپس ۵۰ درصد اخلاقی بودن کار حاصل شده است و عمل من درست است و به نفع جامعه است.حالا به انگیزه خودم‌می نگرم اگر من از ترس پلیس توقف کرده ام و در صورت نبودن پلیس یا دوربین چراغ را رد می کنم عمل من از رکن دیگر که لازمه اخلاقی بودن است و آن وجود اراده آزاد است تهی است و کار ارزش اخلاقی ندارد. زیرا عمل اخلاقی باید با رضایت خاطر من انجام شود و من هم‌مانند دیگران این‌کار را درست ترین کاری که باید انجام شود بدانم.ا اگر با ملاحظه انگیزه شخصی متوجه شدم که من رعایت قوانین را درست ترین‌کار می دانم و این‌ کار را از ترس مجازات انجام نمی دهم آنگاه اراده من در انجام کار آزاد است و‌کار درستی که با اراده آزاد انجام شود کاری اخلاقی است.در این صورت رد کردن چراغ حتی با فرض خلوت بودن خیابان و عدم‌احتمال تصادف نیز عملی غیر اخلاقی است.@haftjoosh