طنز در ترازوی ترجمه و روزنامه‌نگاری؛ با نگاهی به سبک حمید آرش آزادنویسنده: دکتر اکبر باغبان سیروسمقد

طنز در ترازوی ترجمه و روزنامه‌نگاری؛ با نگاهی به سبک حمید آرش آزادنویسنده: دکتر اکبر باغبان سیروسمقدمهدر میان انبوه نویسندگان، شاعران و روزنامه‌نگارانی که در عرصهٔ فرهنگ و ادب این سرزمین قد علم کرده‌اند، نام حمید آرش آزاد همواره با لبخندی توأم است. لبخندی که حاصل قرائت طنزهای ناب و ترجمه‌های روان اوست. آرش آزاد، شاعر نوپرداز، روزنامه‌نگار نکته‌سنج و مترجمی که طنز را نه فقط در شعر، بلکه در تمام وجوه قلمش جاری ساخت. اما چه شد که این استاد برجسته، از غزل عارفانه به طنز اجتماعی روی آورد؟ و چگونه توانست دو زبان فارسی و ترکی را در خدمت طنزی جهانی درآورد؟بخش اول: از غزل عارفانه تا طنز نابحمید آرش آزاد، مسیر ادبی خود را با غزل آغاز کرد. چنانکه خود در معرفی‌ای که از خویشتن به دست داده، می‌نویسد: «کار سرودن شعر را با غزل آغاز کردم و در ۱۵ سالگی خیال می‌کردم که با ساختن غزل عاشقانه، می‌توانم به یک عارف وارسته تبدیل بشوم.» اما این جادهٔ عرفانی، به طرز طنزآمیزی به پایان رسید؛ وقتی مادر مرحومه‌اش گمان برد پسرش عاشق دختر همسایه شده و چنان از او تجلیل کرد که «این جوجه عارف تا ۲۸ سالگی، دیگر مرتکب هیچ غزل عارفانه‌ای نشد!»این واقعهٔ ساده اما سرنوشت‌ساز، آرش را به سوی طنز روانه کرد. استاد بزرگ «یحیی شیدا» به او هشدار داد که غزل را رها نکند، اما آرش پاسخی داد که در آن، خلأ موجود در عرصهٔ طنز را به خوبی تشخیص داده بود: «چون دیدم تعداد غزل‌سرایان خوب و با استعداد فراوان است، اما جای طنز خالی است، به سرودن اشعار ساتیریک پرداختم.» این انتخاب هوشمندانه، او را به یکی از شاخص‌ترین طنزپردازان معاصر آذربایجان و ایران تبدیل کرد.بخش دوم: طنز در ترجمه؛ پلی میان دو فرهنگیکی از جنبه‌های کمتر پرداخته‌شده در آثار آرش آزاد، ترجمه‌های طنزآمیز اوست. تسلط ایشان بر دو زبان فارسی و ترکی، این امکان را به او می‌داد تا طنز را نه فقط در فضای بومی، بلکه در ترجمهٔ آثار خارجی نیز به کار گیرد. اما چالش اصلی در ترجمهٔ طنز، حفظ لطافت و ضرب‌آهنگ خنده‌آور آن در زبان مقصد است. آرش این کار را با مهارتی تحسین‌برانگیز انجام می‌داد؛ او نه واژه‌ها، بلکه روح طنز را ترجمه می‌کرد.به عنوان نمونه، اگر یک لطیفهٔ انگلیسی را با ساختار کنایی‌اش در نظر بگیریم، مترجم معمولی آن را به صورت تحت‌اللفظی برمی‌گرداند و لطافتش را از دست می‌دهد. اما آرش آزاد با تغییر ساختار جمله، استفاده از کنایه‌های بومی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های زبانی ترکی و فارسی، طنزی می‌آفرید که نه تنها خنده‌آور بود، بلکه کاملاً با فرهنگ مقصد هم‌خوانی داشت. این همان هنر نابی است که در ترجمه‌هایش به چشم می‌خورد.بخش سوم: طنز روزنامه‌نگاری؛ قلمی که نقد را با لبخند می‌آمیختآرش آزاد، روزنامه‌نگاری را وسیله‌ای برای نقد اجتماعی و سیاسی قرار داد، اما با زبانی که هرگز تلخ و دلسردکننده نبود. در صفحه‌ای از یادنامه که خود به قلمش نوشته، با صراحت طنزآمیزی از افتخاراتش می‌گوید: «یک بار در جشنوارهٔ آذربایجان‌شرقی و یک بار در استان زنجان، مقام اول رشتهٔ طنز را کسب کردم و تعدادی «تمام سکهٔ بهار آزادی» و «لوح تقدیر» گرفتم که سکه‌ها را از ترس به خانمم دادم و لوح‌ها را در اتاقم نگه داشتم که در کوزه بگذارند و آتش را بخورند!»این نوع خودزنی طنزآمیز، نه تنها از تواضع او حکایت دارد، بلکه نشان می‌دهد چگونه با زبانی شکسته و صمیمی، مفاهیم عمیق نقد را به مخاطب منتقل می‌کرد. همچنین اشاره به این که «چندین بار در مسابقات سراسری طنز جزو هشت نفر اول ایران بودم، اما تهرانی‌ها در حقم لطف کردند و اجازه ندادند مقام اول را به دست بیاورم»، کنایه‌ای ظریف به مرکزیت‌گرایی فرهنگی در ایران است که با لبخند بیان شده، اما تلخی نقد را در دل خود پنهان دارد.در جای دیگر، با اشاره به اینکه «چندین شاخ غول و گرز رستم را شکسته است اما کسی نمی‌داند که شکسته‌های آنها را کجا پنهان کرده»، به خوبی فضای روزنامه‌نگاری پرچالش آن دوران را به تصویر می‌کشد؛ جایی که منتقدان و طنزپردازان همواره در معرض خطر بودند، اما با زرنگی و هوش سرشار، رد پای خود را پنهان می‌کردند.بخش چهارم: تحلیل نمونه‌ای از نثر طنزآمیز آرش آزاددر یکی از صفحات یادنامه ها، جملهٔ درخشانی از آرش آزاد آمده است که به خوبی سبک او را نشان می‌دهد: «کسی هم نبود از ایشان بپرسد که مگر جناب عالی مسئول پر کردن همهٔ جای‌های خالی هستی؟ اگر واقعاً خود را در این مورد مسئول می‌دانی، بهتر است اول جای‌های خالی در وجود خودت از قبیل جیب، چانه و...را پر کنی و بعد به فکر جای‌های خالی دیگر باشی!»