راز تکثیر فراگیر هیات:«هیات» ملی‌ترین ساخت اجتماعی در ایران است.💠میثم مهدیارهیات‌های عزاداری را می‌

راز تکثیر فراگیر هیات:«هیات» ملی‌ترین ساخت اجتماعی در ایران است.💠میثم مهدیارهیات‌های عزاداری را می‌توان بومی‌ترین، فراگیرترین و ملی‌ترین ساخت اجتماعی در ایران قلمداد کرد. فرم و محتوای هیات‌های عزاداری چکیده تاریخ فرهنگی و اجتماعی چندهزار ساله ایرانی است و هیات یکی از مهمترین نهادهای اجتماعی تحول ساز در چند سده اخیر در ایران (از جمله دارای نقش موثری در پیروزی انقلاب اسلامی و از مهمترین نهادهای تامین نیرو در جنگ هشت‌ساله) بوده است.پیش از اینکه مولفه‌های این ساخت اجتماعی را مرور کنیم لازم است بدانیم که شکل امروزین هیات سابقه‌ای بیش از ۱۰۰سال ندارد و با اقتضائات مدرنیته ایرانی همساز شده است. در واقع اگرچه مجالس عزاداری مذهبی قدمتی چندهزارساله در تاریخ ایران دارند اما فرم اجتماعی هیات در این قالب «محله‌محور»، «همکاری کوچک مقیاس»، «تقسیم‌کار داوطلبانه» و «موسیقی محور» از سالهای حدود ۱۳۰۰ و از بازار تهران در ایران پاگرفته است و این فرم و محتوا «به علت تناسب با اقلیم، بوم، تاریخ و فرهنگ ایرانیان» علیرغم موانع سیاسی که در دولت‌های پهلوی پیش پای آن نهاده شده، در کمتر از چند دهه از بازار تهران تا دورترین روستاهای مرزی کشور تکثیر شده است. با این همه فرم و محتوای امروزین هیات حاصل تقاطع محورهای اجتماعی و فرهنگی تاریخی بسیاری در ایران بوده که فهم امروزین هیات در گرو مرور آنهاست:🔸️１- «جمع‌گرایی ایرانی» : آیین‌های باران‌خواهی ایرانیان در اقلیم خشک و کم بارش ایران زمینه‌ساز شکل‌گیری نوعی جمع‌گرایی ایرانی شده که در قالب آیین‌ها و مناسک‌های بسیار تجلی یافته است و بسیاری از آن‌ها در طول زمان که تکنولوژی‌های بومی استحصال آب همچون قنات و کاریز رشد و تکثیر یافته‌اند خصلت مذهبی خود را از دست داده‌اند و وجهی اجتماعی و خانوادگی یافته‌اند. تکثر بالای جشن‌ها وعزاداری‌ها و سنت‌های خانوادگی ( همچون یلدا و نوروز و ...) در تاریخ فرهنگی ایران برآمده از این «جمع‌گرایی» خاص ایرانی‌هاست. 🔸️２- « اسطوره‌های ایرانی در هیات» : آیین‌های چندهزارساله سوگ سیاووشون قطعا تاثیر به سزایی بر گسترش آیین‌های عزاداری شیعی در ایران داشته است. آیین سیاه‌پوشی و سبز‌بندی و آزین بندی و نخل‌گردانی در دهه اول محرم که در شهرهای کویری ایران همچون یزد و کاشان و نایین برگزار می‌شود شبیه همان دیوارنگاره قرن سوم پیش از میلاد بر غار «پنجی‌کند» در دره زرافشان در نزدیکی سمرقند است که در آن شاه شهید‌شونده جوانی (سیاوش) در یک نخل آزین بندی شده بر دوش مردم گریان تشییع می‌شود و الهگانی چون آناهیتا و میترا به دنبال جنازه سوگواری می‌کنند. رنگ‌ سیاه نماد مرگ و رنگ سبز نماد زندگی مجدد است. در اسطوره‌های نباتی، رنگ مشکی نمادی از شهاد سیاوش و رنگ سبز نمادی از زندگی مجدد او در قالب کیخسرو است. سیاه‌پوشی، مویه و زاری کردن، به سر و صورت زدن، گریبان چاک کردن و خون گریه کردن از رفتارهای نمادین سوگ سیاوش بوده است. فردوسی در شاهنامه نیز این رفتارها را بارها در سوگ ایرج و سهراب و سیاوش و ... بازنمایی کرده است.🔸️３- «هیات؛ یک واره مذهبی» : فرم کوچک مقیاس هیات و تقسیم‌کار در آن برآمده از بازتولید ساخت‌های اجتماعی همکاری‌های سنتی همچون واره‌ها و بنه‌ها در اقتصاد معیشتی کشاورزی و دامپروری ایرانی‌ها بوده است. این تعاونی‌های سنتی کوچک مقیاس قدمتی چندهزار ساله در معیشت ایرانی‌ها داشته اند و بخش عمده‌ای از حافظه تاریخی ایرانیان را تشکیل داده‌اند. 🔸️４- «هیات؛ یک ساخت اجتماعی محله‌محور» برخلاف موکب عراقی که مبتنی بر روابط خونی و عشیره‌ای است هیات مانند بنه‌ و واره ایرانی‌ مبتنی بر روابط خاکی و همسایگی است و فعالیت‌های آن در محله ( سکونت یا صنف) معنا پیدا می‌کند و روابط محله‌ای را تقویت می‌کند. در واقع جمع‌گرایی ایرانی شکلی محله محور دارد و از همین جهت است که بزرگترین رویدادهای ملی در ایران از انقلاب اسلامی تا جنگ هشت‌ساله تا حضور اجتماعی مردم در صحنه‌های سیاسی و اجتماعی جنگ رمضان شکلی آیینی و مذهبی و محله‌محور داشته‌است.⬇️ادامه صفحه بعد: