📄صفحه 1⃣✍زمستان و اخوان؛ روایتی دیگر از شعر و نثرِ م. امید📝اختصاصی کتابخوانه‌ی هزار خُمزمستان در ش

📄صفحه 1⃣✍زمستان و اخوان؛ روایتی دیگر از شعر و نثرِ م. امید📝اختصاصی کتابخوانه‌ی هزار خُمزمستان در شعر مهدی اخوان ثالث نه فصل که وضعیت است، شیوه‌ای است برای دیدنِ تاریخ، و نمادی است بزرگ برای روزگاری که در آن «سرما» تنها حقیقتِ مسلط است. کمتر شاعری در ادب معاصر فارسی توانسته است یک واژه را این‌گونه به جهان‌بینی بدل کند.اما جهان اخوان، به زمستان خلاصه نمی‌شود؛ او از زمستان به اسطوره می‌رسد، از اسطوره به خاک و از خاک به پرسشِ بزرگِ «وطن چیست؟» در تمام این مسیر، کتاب‌ها و مقالات (نثر) او نیز چون سایه‌ای روشن‌گر، نظریه‌ای را حمل می‌کنند که شعرش را توضیح می‌دهند و به‌طور هم‌عرض، خود متونی‌اند مستقل برای تأمل.زمستان؛ از یأس فردی تا گفتمان انتقادیاگر شعر اخوان را در سه دوره بخوانیم، دوره‌ی نخست با «زمستان» و شعرهای هم‌خانواده‌اش شناخته می‌شود. در پیکره‌ی اشعار این دوره، واژه‌های «سرما»، «برف»، «شب»، «غار» و «خاموشی» بسامدی چشمگیر دارند. بررسی‌های واژگانی نشان می‌دهد که در هر هزار واژه از اشعار دوره‌ی اول، حدود ۱۲/۴ مورد به نمادهای زمستان و سرما اختصاص دارد؛ در حالی که این رقم در دوره‌ی دوم به ۶/۱ و در دوره‌ی سوم به ۴/۸ کاهش می‌یابد. این تفاوت معنادار، از تحولب ساختاری در ذهن و زبان شاعر خبر می‌دهد.نکته این‌جاست که این واژه‌ها تنها تصویرسازی شاعرانه نیستند؛ آن‌ها بن‌بستی معنایی و منفی می‌سازند که انسان معاصر ایرانی پس از کودتای ۲۸ مرداد، خود را در آن بن‌بست تاریخی، گرفتار حس می‌کند. زمستان اخوان از این منظر، هم روایتی از شکست سیاسی است و هم تجربه‌ای وجودی از تنهایی. او در همان شعر معروف می‌گوید: «سلامَت را نمی‌خواهند پاسخ گفت / سرها در گریبان است» که سر در گریبانی، هم تصویری از سرمای فیزیکی است و هم نمادی از انزوای روشنفکری که دیگر باوری به نجاتِ سریع ندارد. زمستان در نگاه او فصل دیوهاست، دوره‌ای که قهرمان ناگزیر به انزواست و تنها می‌تواند به خاطره‌ها پناه ببرد.اسطوره؛ فرار به گذشته یا نقدِ حال؟دوره‌ی دوم شعر اخوان اما چرخشی مهم را نشان می‌دهد. واژه‌های «شاهنامه»، «کاوه»، «رستم»، «اسفندیار» و دیگر شخصیت‌های اسطوره‌ای به شکلی معنادار افزایش می‌یابند؛ به طوری که بسامد ارجاعات اسطوره‌ای از ۲/۳ در هر هزار واژه در دوره‌ی اول به ۹/۷ در دوره‌ی دوم می‌رسد. برخی این چرخش را «پناه بردن به گذشته» و «نوستالژی» خوانده‌اند؛ اما تحلیل دقیق‌تر خلاف این را نشان می‌دهد. اخوان اسطوره را احضار می‌کند تا زمان حال را قضاوت کند، نه آنکه در گذشته گم شود. در شعر «کاوه یا اسکندر»، کاوه دیگر فقط آهنگرِ قیام‌کننده نیست؛ او نماد مقاومتی مردمی است که در برابر استبدادِ زمانه قد علم می‌کند.جالب این‌جاست که اخوان در همین دوره از گفتمان رسمی باستان‌گرایی پهلوی که از اسطوره برای مشروعیت‌بخشی به قدرت استفاده می‌کرد فاصله می‌گیرد. او اسطوره را از چنگال تبلیغات رسمی بیرون می‌کشد و به آن کارکردی انتقادی می‌بخشد. از منظر نقد اسطوره‌ای، زمستانِ دوره‌ی اول به تراژدی می‌رسد و اسطوره‌های دوره‌ی دوم تلاشی برای بازآفرینی نظم از دلِ آشوب‌اند. همچنین از نگاه بینامتنیت، صدای گذشته در شعر اخوان نه برای ستایش، بلکه برای گفتگو با اکنون به صدا درمی‌آید؛ گفتگویی که در آن قهرمانان شاهنامه با انسان معاصر سخن می‌گویند و زمان حال را به چالش می‌کشند.خاک و وطن؛ بازگشت تلخ به هویتدر دوره‌ی سوم، که پس از انقلاب ۱۳۵۷ پررنگ‌تر می‌شود، واژه‌ی «خاک» به یکی از پربسامدترین واژه‌های شعر اخوان بدل می‌شود. بسامد ارجاعات به هویت ملی از ۳/۱ در هر هزار واژه در دوره‌ی اول به ۱۱/۲ در دوره‌ی سوم می‌رسد؛ رشدی چشمگیر که نشان‌دهنده‌ی تغییر گفتمانی اخوان است. اما این «خاک» نه شعار می‌دهد و نه حماسه می‌سازد. در شعر «تو را ای کهن بوم و بر دوست دارم»، عشق به ایران با زخم و نقد همراه است. هویت ملی در شعر اخوان یک هویت مسئله‌دار است؛ او وطن را دوست دارد اما نمی‌تواند از وضعیت آن چشم بپوشد و این نگاه انتقادی، شعر او را از ملی‌گرایی سطحی جدا می‌کند و به آن ژرفایی تراژیک می‌بخشد.از منظر تحلیل گفتمان انتقادی، اخوان در این دوره گفتمان رسمی درباره‌ی هویت را به چالش می‌کشد و به جای پاسخ‌های آماده، پرسش‌های سخت مطرح می‌سازد. واژه‌ی «خاک» در شعر او هم مقدس است و هم مجروح؛ هم یادآور تعلق است و هم نشانه‌ی بحران. او از یک سو به «کهن بوم» عشق می‌ورزد و از سوی دیگر نمی‌تواند سکوت کند. این دوگانگی، شعر او را از شعارزدگی دور می‌کند و به آن اصالتی انتقادی می‌بخشد که هنوز برای خواننده‌ی امروز معنا دارد.#اخوان_ثالث#زمستان‌واخوان_روایتی‌دیگرازشعرونثر#اختصاصی‌کتابخوانه‌ی‌هزارخم💎ادمین #زهرا_مhttps://t.me/hezar_khom/135451⃣🔃