💠 دارِ پرسش‌ها؛🍃مرگ و معنای زیستن در خوانش شعری از دکتر روح‌انگیز کراچی#روح‌انگیز_کراچی را بیش از هر چیز با پژوهش ارزشمند و اثرگذار او، تاریخ شعر زنان، می‌شناسیم؛ کتابی که جایگاه او را در مطالعات ادبی و تاریخ‌نگاری شعر زنان تثبیت کرده است. بااین‌حال، شهرت علمی این اثر تااندازه‌ای شعر او را در سایه قرار داده و کمتر به جهان شعری او، پرداخته‌شده است. گویی روح‌انگیز کراچی را بیشتر به‌مثابۀ پژوهشگر شعر زنان خوانده‌ایم تا شاعری که خود، جهانی شاعرانه و درخور تأمل آفریده است؛ جهانی که بازخوانی آن می‌تواند تصویری دیگر و عمیق‌تر از این چهرۀ ادبی به دست دهد.شعر، در عمیق‌ترین صورت خود، تنها شیوۀ دیگری برای گفتن نیست؛ شیوۀ دیگری برای اندیشیدن است. گاهی یک تصویر شاعرانه، بیش از آنکه وصف چیزی در جهان باشد، پرسشی درباره خودِ جهان در خود دارد. در این حالت، دیگر با تصاویر زیبایی‌شناس مواجه نیستیم؛ شعر به قلمرو پرسش از هستی، معنا، مرگ و جایگاه انسان در جهان قدم گذاشته است. بعضی از شعرهای روح‌انگیز کراچی را می‌توان از همین منظر خواند.برای مثال در شعر زیر، نقطۀ عزیمت شاعر یک پرسش است:«چرا...؟ماه مرده‌ای هرروز به خانه‌ام می‌آیدتا وامدار زیستنم کندمگر در انتهای تمام قصه‌ها جهان نمی‌میردوَ من به دار پرسش‌ها آویخته نمی‌شوم؟»«چرا» یک پرسش علّی نیست؛ شاعر نمی‌پرسد چرا ماه مرده است یا چرا به خانه می‌آید. پرسش او به خودِ وضعیت هستی می‌رسد. ماه معمولاً نماد روشنایی، تداوم و حضور است و مرگ نماد پایان و فقدان است، اما نکته مهم این است که این ماهِ مرده، «هرروز» به خانه شاعر می‌آید؛ یعنی مرگ یک‌بار اتفاق نمی‌افتد؛ این تعبیر، مرگ را از یک حادثۀ نهایی به یک تجربه روزمره تبدیل می‌کند. انسان هرروز زندگی می‌کند، اما همین زندگی روزانه، هم‌زمان مواجهه‌ای با فناپذیری است. «ماه مرده» در اینجا می‌تواند صورت شاعرانه همان آگاهی‌ای باشد که به انسان یادآوری می‌کند زندگی قطعی و پایدار نیست. در تفکر هایدگر، انسان موجودی است که «بودن» خود را در افق مرگ تجربه می‌کند. مرگ چیزی نیست که فقط در پایان زندگی به سراغ ما بیاید؛ امکان مرگ از اکنون در ساختار زندگی ما حضور دارد و مهم‌تر از این حضور، پارادوکسی است که با سطر: «تا وامدار زیستنم کند»، شکل می‌گیرد. چرا چیزی که «مرده» است باید انسان را وامدار زندگی کند؟ شاید آگاهی از مرگ، انسان را به زندگی بدهکار می‌کند، یعنی اگر مرگ نبود، زندگی نیز این شدت و ارزش را پیدا نمی‌کرد. محدود بودن زمان است که تجربه زیستن را معنادار می‌کند. بنابراین، «ماه مرده» در شعر فقط نشانه مرگ نیست؛ یادآور ارزش زندگی است.در سطر: «مگر در انتهای تمام قصه‌ها جهان نمی‌میرد؟» دامنۀ پرسش ناگهان از «من» به «جهان» گسترش پیدا می‌کند. مسئله دیگر فقط مرگ فرد نیست؛ فناپذیری جهان است. «تمام قصه‌ها» نیز تعبیر ظریفی است. قصه اساساً ساختاری دارد که از آغاز به‌سوی پایان حرکت می‌کند، اما اگر «جهان» نیز قصه‌ای باشد، آیا آن نیز پایان دارد؟ اینجا شعر از تجربۀ شخصی مرگ به یک پرسش کیهانی می‌رسد: «اگر هر چیزی پایان‌پذیر است، معنای بودن چیست؟»اما از منظر نگارنده مهم‌ترین سطر شعر این است: «و من به دار پرسش‌ها آویخته نمی‌شوم؟» انسانِ شعر موجودی است که از پرسیدن رهایی ندارد. می‌پرسد:جهان چرا وجود دارد؟ زندگی چه معنایی دارد؟مرگ چیست؟ و اگر همه‌چیز پایان می‌یابد، چرا باید زیست؟ اما پاسخ قطعی در دسترس نیست. از این منظر، تعبیر «دار پرسش‌ها» را به کار می‌برد، یعنی همان‌گونه که انسان نمی‌تواند از مرگ بگریزد، نمی‌تواند از آگاهی و پرسش نیز بگریزد؛ اما نکتۀ قابل‌توجه این است که شاعر تسلیم پوچی نشده که اگر شده بود، دیگر پرسشی وجود نداشت. پس هنوز میل به معنا زنده است؛ بنابراین، شعر در مرز میان یأس و مقاومت ایستاده است. اروین یالوم در روان‌درمانی اگزیستانسیالیسم از چهار دغدغه بنیادی سخن می‌گوید: «مرگ»، «آزادی»، «انزوا» و «بی‌معنایی»این شعر آشکارا با دو محور مرگ و معنا درگیر است که در یکدیگر ادغام‌شده‌اند. «ماه مرده» آگاهی از مرگ را وارد زندگی می‌کند؛ «انتهای تمام قصه‌ها» مسئلۀ پایان را به جهان تعمیم می‌دهد؛ و «دار پرسش‌ها» نشان می‌دهد که نتیجۀ این آگاهی، پرسش از معناست. همین پرسش است که او را از زندگیِ بی‌تأمل جدا می‌کند. اگر بخواهم لایه‌های زیرین معنای این شعر را در یک سطر خلاصه کنم این خواهد بود که:«مرگ‌آگاهی، زندگی را از روزمرگی بیرون می‌آورد و آن را به مسئله تبدیل می‌کند.»یا:«آنچه انسان را از مرگ جدا می‌کند، لزوماً پاسخ نیست؛ گاهی خودِ پرسیدن است.»به‌این‌ترتیب شعر کراچی از یک پرسش ساده به یک وضعیت فلسفی می‌رسد.#حسنا_محمدزاده 🔸 شعر از گزینه اشعار روح‌انگیز کراچی منتشرشده در نشر مروارید (۱۳۹۶) انتخاب شده است.🥀 @hosna_mohamadzade