چالش اساسی دانشجویان و راهکار آن مرور دامنه تصور کنید که پیشنهاده را با کلی ذوق و شوق نوشته‌ای

چالش اساسی دانشجویان و راهکار آن مرور دامنه    تصور کنید که پیشنهاده را با کلی ذوق و شوق نوشته‌اید، استاد راهنما و مشاور هم آن را امضاء کرده، با اصرار دانشجو تصویب هم شده است. چند ماهی از کار گذشته، کم‌کم به مرحلۀ گردآوری داده‌ها که می‌رسید، انگار زمین زیر پایتان خالی می‌شود. متغیرها را آن طور که فکر می‌کردید تعریف عملیاتی نکرده‌اید، مقاله‌های کلیدی‌ای پیدا می‌شوند که کل سؤال شما را بی‌معنا می‌کنند، و تازه می‌فهمید که «نمی‌دانستید؛ اما چرا نمی‌دانستید؟»     واقعیت تلخ این است که اغلب دانشجویان تحصیلات تکمیلی پیش از تصویب پیشنهاده، از انجام یک مرور دامنه (Scoping Review) ساده طفره می‌روند. دانشجویان تصور می‌کنند که هزینه‌اش بیشتر از فایده‌اش است، اما در میانۀ کار، همان «صرفه‌جویی» به «هدررفت یک سال» تبدیل می‌شود. بیایید این پدیده را علمی و عملی واکاوی کنیم.     در واقع، پدیده‌ای که در زیست‌بوم تحصیلات تکمیلی به‌کرات قابل‌مشاهده است،  مقاومت نظام‌مند دانشجویان در قبال اجرای یک «مرور دامنه» پیش از تصویب پیشنهاده است. این کنش گریزی روش‌شناختی، با وجود کارکرد اساسی «مرور دامنه» در ترسیم مرزهای معرفت‌شناختی، شناسایی شکاف‌های مفهومی، و تعیین محدودۀ عملیاتی موضوع، منجر به بروز وضعیتی می‌شود که در ادبیات آموزش عالی می‌توان از آن با عنوان «سرگشتگی میانی پژوهش»  یاد کرد. به عبارت دقیق‌تر، فقدان نقشۀ از پیش طراحی شده از قلمروی دانش، پژوهشگر را در مراحل جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها با بن‌بست روش‌شناختی و ناهمخوانی ساختاری پرسش‌های پژوهش با بستر موجود دانش مواجه می‌سازد.    ذهن ما دوست دارد فکر کند که با چند کلیدواژۀ ساده، همۀ زوایای یک مسئلۀ پژوهشی را دیده است؛ غافل از اینکه دانش علمی یک شبکۀ درهم‌پیچیده است و مفاهیم، با ده‌ها نام و اصطلاح مترادف و هم‌خانواده در گوشه‌وکنار نشسته‌اند. در روان‌شناسی به این «سوگیری خوش‌بینی» (Optimism Bias) گفته می‌شود. در واقع، پژوهشگران و دانشجویان برآورد خوش‌بینانه‌ای از وضوح مرزهای دانش در حوزۀ مسئلۀ پژوهشی خود دارند.     مرور دامنه، یک کار «اکتشافی» است. انرژی می‌خواهد، سردرگمی دارد، و پاداش کار را تا چند هفتۀ بعد نشان نمی‌دهد. در مقابل، نوشتن هرچه ‌سریع‌تر پیشنهاده مبتنی بر حدس، یک پاداش فوری دارد: تأیید استاد راهنما و مشاور، پیشرفت ظاهری، و حس خوب «دارم جلو می‌روم». مغز ما همیشه مسیر کم‌مقاومت را انتخاب می‌کند. دانشجویان ناخودآگاه مسیر بهره‌برداری از دانش محدود فعلی را بر اکتشاف ترجیح می‌دهند.    مرور دامنه یعنی به اقیانوس آرام شیرجه بزنید که انتهای آن پیدا نیست. «تا کجا بروم؟ چند مقاله بخوانم؟ کجا متوقف شوم؟» این ابهام و ترس از اتلاف وقت، اضطراب‌آور است. بسیاری از پژوهشگران و دانشجویان برای فرار از این اضطراب، وانمود می‌کنند که اصلاً نیازی به این کار ندارند. این ابهام، اضطراب وجودی را برمی‌انگیزد و دانشجو را به سمت کنش کاذب (نوشتن پیشنهادۀ بی‌پایه) سوق می‌دهد تا حس پیشرفت کاذب داشته باشد.    بسیاری از پژوهشگران و دانشجویان فکر می‌کنند که مرور دامنه یعنی «همۀ مقاله‌ها را سطربه‌سطر بخوانند و خلاصه کنند». درحالی‌که هدفش چیز دیگری است: شناخت گستره و پراکندگی موضوع، پیدا کردن شکاف‌ها، و کشف الگوهای مفهومی، نه جمع‌بندی قطعی یافته‌ها.  پیامدهای فرار از انجام مرور دامنه - تغییر مکرر پرسش‌های پژوهش پس از گذشت ۶–۱۲ ماه از تصویب؛- ناهمخوانی روش‌شناسی با ماهیت مسئله (چون از ابتدا ماهیت مسئله را درست درک نکرده بود)؛- یافتن هم‌تافت‌های نادیده (مفاهیم با هم تابیدن یا با هم بافته شدن: مفاهیم موازی که قبلاً در تحقیقات مشابه، اما با واژگان دیگری پاسخ داده شده‌اند)؛- سرخوردگی از داده‌ها و گرفتاری میانی، وقتی متوجه می‌شوید که متغیرهای کلیدی در منابع موجود تعریف نشده‌اند؛ و داده‌هایی که جمع‌آوری کردید، متغیرهای کلیدی را پوشش نمی‌دهند.خلاصه کلام: همان کاری که فکر می‌کردید وقت‌گیر است، وقتی در میانۀ راه انجامش دهید، ده برابر وقت‌گیرتر می‌شود. جمع‌بندی    «مرور دامنه» پیش از نگارش پیشنهادۀ پژوهش، در ذات خود یک سرمایه‌گذاری با بازدهی تأخیری محسوب می‌شود. با این حال، آنچه موجب می‌شود اغلب دانشجویان دکتری از انجام آن طفره بروند، نه ماهیت دشوار آن، که فقدان یک ساختار رویه‌ای شفاف و زمان‌بندی مشخص است. در نبود این چارچوب، مرور دامنه در ذهن دانشجو به پروژه‌ای بی‌انتها و اضطراب‌آور تبدیل می‌شود که در نگاه اول، صرفاً یک «خرج اضافه» به نظر می‌رسد؛ در حالی که این تصور، ریشه در ناآشنایی با کارکرد دقیق آن دارد. راه‌حل اساسی برای خروج از این دوراهی، حذف مرور دامنه نیست، بلکه کوچک‌سازی هوشمندانۀ مقیاس آن است.