افول تک‌نویسندگی در اکوسیستم علمی معاصر در طول چند دهۀ اخیر، ساختار تولید علم و نویسندگی دستخوش ت

افول تک‌نویسندگی در اکوسیستم علمی معاصر در طول چند دهۀ اخیر، ساختار تولید علم و نویسندگی دستخوش تحولات گسترده‌ای شده است؛ از جمله مهمترین این تحولات، گرایش روزافزون به پژوهش‌های تیمی، گروهی، و بین‌رشته‌ای است. در این میان، جایگاه نویسندگی تک‌نفره/تک‌نویسندگی، به عنوان الگویی کلاسیک در تولید علم، به تدریج با تغییرات ساختاری همراه بوده و در بسیاری از حوزه‌های علمی، سهم آن در مجموعۀ آثار منتشرشده کاهش چشمگیری یافته است. با این حال، این کاهش به صورت یکنواخت در میان رشته‌ها توزیع نشده و نشان‌دهندۀ تفاوت‌های عمیق در فرهنگ پژوهشی، روش‌شناسی و سازوکارهای ارزیابی علمی میان حوزه‌های مختلف علوم است. نویسندگی تک‌نفره، که در گذشته به ویژه در حوزه‌های ادبیات و علوم انسانی رایج‌تر بود، امروزه همچنان به عنوان شاخصی از استقلال فکری، تخصص عمیق و مسئولیت علمی نویسنده در نظر گرفته می‌شود. با وجود این، در بسیاری از حوزه‌های علوم طبیعی-تجربی، پزشکی و مهندسی، پیچیدگی فزایندۀ پژوهش، نیاز به تجهیزات پیشرفته، دسترسی به داده‌های گسترده و الزام همکاری بین‌رشته‌ای، موجب شکل‌گیری الگوهای انتشار مبتنی بر همکاری تیمی شده است. این تحولات، پرسش‌های مهمی را دربارۀ کیفیت علمی، تأثیر پژوهشی-استنادی و جایگاه آثار تک‌نفره در زیست‌بوم علمی معاصر مطرح کرده است. در این راستا، بررسی روندهای بلندمدت تک‌نویسندگی در رشته‌های مختلف، نه تنها به درک بهتر تحولات ساختاری در تولید علم کمک می‌کند، بلکه امکان ارزیابی تفاوت‌های فرهنگی و روش‌شناختی میان حوزه‌های علمی را فراهم می‌آورد. در این میان، دکتر محمدامین عرفان‌منش‌‌ و مهسا ترابی در پژوهشی با عنوان «نویسندگی تک‌نفره در رشته‌های مختلف: روندهای بلندمدت و تأثیر استنادی» با استفاده از داده‌های پایگاه InCites شرکت کلاریویت آنالیتیکس، بیش از ۷۱ میلیون مقالۀ منتشرشده در بازه زمانی ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ را بررسی کرده تا روندهای بلندمدت نویسندگی تک‌نفره و تأثیر استنادی آنها را تحلیل نماید. یافته‌ها نشان می‌دهد که سهم مقالات تک‌نفره به طور چشمگیری از ۲۹٫۷ درصد در دورۀ ۲۰۰۰–۲۰۰۴ به ۱۷٫۸ درصد در دورۀ ۲۰۲۰–۲۰۲۴، کاهش یافته است؛ و تفاوت‌های قابل‌توجهی در میان رشته‌های مختلف مشاهده می‌شود. رشته‌هایی مانند مهندسی (۸۴٫۲٪–)، علوم مواد (۸۳٫۹٪–) و شیمی (۸۲٫۴٪–) بیشترین کاهش را تجربه کرده‌اند؛ در حالی که ادبیات و زبان (۱۰٫۲٪–)، تاریخ و باستان‌شناسی (۱۳٫۶٪–)، و هنر و علوم انسانی (۱۴٫۳٪–) کمترین کاهش را نشان داده‌اند. بر اساس تمام معیارهای مورد بررسی، مقالات تک‌نفره به طور مداوم کمتر استناد شده‌اند، کمتر در مجلات با ضریب چارک بالا منتشر شده‌اند و کمتر در میان آثار پُراستناد دیده شده‌اند. حتی پس از استفاده از شاخص‌های نرمال‌شده بر اساس رشته و مجله، تأثیر استنادی مقالات تک‌نفره به طور چشمگیری پایین‌تر از مقالات چندنفره باقی مانده است. در مجموع، یافته‌ها اهمیت فزایندۀ پژوهش مشارکتی و تیمی را در افزایش رؤیت‌پذیری، نفوذ و تأثیر علمی برجسته می‌سازد. این پژوهش با هدف تحلیل تفاوت رشته‌ای در سهم نویسندگی تک‌نفره و تأثیر آن بر معیارهای علمی، به ویژه استناد، طراحی شده است تا ابعاد کمی و کیفی این پدیده را در بازه زمانی گسترده‌ای از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ روشن سازد. نتایج پژوهش، اهمیت روزافزون تحقیقات مشارکتی و تیمی را در افزایش رؤیت‌پذیری، ضریب نفوذ و تأثیرگذاری علمی و استنادی برجسته می‌کند. چنین تحلیلی می‌تواند زمینه‌ساز بازنگری در سیاست‌های ارزیابی پژوهش، معیارهای ارتقای علمی و تعریف مجدد «تأثیر علمی» در حوزه‌های مختلف باشد.Reference: Erfanmanesh, M., & Torabi, M. (2025). Solo-Authorship Across Disciplines: Long-Term Trends and Citation Impact. The Serials Librarian, 1–11. https://doi.org/10.1080/0361526X.2025.2603284علیرضا نوروزیمشاور نمایه‌سازی مجلات علمی🆔 @journalindexing