سره‌گرایی و امکان‌های زبان (بخش اول)در نقد سره‌گرایی، گاهی چنان از بیهودگی و گذشته‌گراییِ آن سخن گفت

سره‌گرایی و امکان‌های زبان (بخش اول)در نقد سره‌گرایی، گاهی چنان از بیهودگی و گذشته‌گراییِ آن سخن گفته می‌شود که گویی هرگونه کوشش برای بازگرداندن واژه‌ها و امکانات کهن زبان به زبان امروز، چیزی جز نوعی دن‌کیشوت‌وارگی نیست. این داوری، به گمان من، بیش از اندازه کلی و شتاب‌زده است. برای داوری منصفانه‌تر، باید میان دو صورت متفاوت سره‌گرایی تمایز بگذاریم: سره‌گرایی به‌مثابه ذوق و تجربهٔ شخصی و سره‌گرایی به‌مثابه ایدئولوژی زبانی.در صورت نخست، سره‌گرایی می‌تواند صرفاً انتخابی ذوقی و ادبی باشد: نویسنده‌ای به واژه‌های کهن علاقه دارد، از ظرفیت‌های کمتر به‌کار رفتهٔ زبان فارسی استفاده می‌کند، ترکیب‌های تازه می‌سازد و می‌کوشد امکاناتی را که در زبان امروز کم‌وبیش به حاشیه رفته‌اند، دوباره به میدان بیاورد. چنین کاری، حتی اگر حاصل آن هرگز به زبان عمومی راه نیابد، لزوماً بیهوده نیست. زبان فقط مجموعهٔ واژه‌هایی نیست که در یک لحظه بیشترین بسامد را دارند؛ تاریخی از امکان‌هاست، و بخشی از این امکان‌ها ممکن است در هر دوره‌ای بالفعل نباشند.از همین‌جا می‌توان از کارکرد اکتشافی سره‌گرایی دفاع کرد. سره‌نویس، در بهترین حالت، می‌تواند برای زبان حکم یک آزمایشگاه را داشته باشد. واژه‌های مهجور را می‌آزماید، توانایی‌های نحوی زبان را امتحان می‌کند، ترکیب‌های تازه می‌سازد و ظرفیت‌هایی را که در زبان معاصر خاموش یا کم‌فروغ شده‌اند، دوباره مرئی می‌کند. البته بسیاری از این تجربه‌ها ممکن است شکست بخورند؛ واژه‌ای ممکن است غریب و نامأنوس بماند، ترکیبی ممکن است مصنوع از آب درآید و پیشنهادی ممکن است هرگز از دایرهٔ فرد یا گروهی محدود فراتر نرود. اما شکست یک آزمایش، با بی‌معنا بودن خود آزمایش یکی نیست.بدین قرار، باید میان دو گزارهٔ ظاهراً نزدیک اما در واقع کاملاً متفاوت فرق گذاشت:«این واژه در فارسی وجود دارد.»«این واژه باید در فارسی امروز به کار برود.»سره‌نویسی، در بهترین صورت خود، می‌تواند مدعی گزارهٔ نخست باشد، بی‌آنکه حق داشته باشد بی‌درنگ گزارهٔ دوم را از آن نتیجه بگیرد. اینکه واژه‌ای در گنجینهٔ تاریخی زبان وجود داشته، به خودی خود دلیلی برای بازگرداندن آن به زبان امروز نیست؛ همان‌گونه که مهجور بودن واژه‌ای نیز دلیل کافی برای کنار گذاشتن آن نیست. میان «وجود داشتن در زبان» و «مناسب بودن برای کاربرد امروز» فاصله‌ای مهم وجود دارد و این فاصله را باید با معیارهایی چون خوش‌آهنگی، شفافیت معنایی، سازگاری با نظام واژگانی امروز، قابلیت اشتقاق و ترکیب، و مهم‌تر از همه، پذیرش اهل زبان سنجید.این تمایز، به‌ویژه در داوری دربارهٔ میرجلال‌الدین کزازی اهمیت دارد. می‌توان با بسیاری از انتخاب‌های واژگانی او موافق نبود؛ می‌توان میزان فارسی‌گرایی او را گاه افراطی دانست و حتی معتقد بود که نثر او در برخی موارد برای زبان عمومی و انتقال روشن برخی مفاهیم، بیش از اندازه مصنوع و فاصله‌گرفته از زبان طبیعی امروز است. اما در عین حال نمی‌توان انکار کرد که کزازی بخش بزرگی از ذخیرهٔ واژگانی، اشتقاقی و ترکیبی زبان فارسی را پیش چشم خواننده آورده است. اهمیت کار او، دست‌کم از این منظر، فقط در این نیست که چه واژه‌هایی را پیشنهاد کرده، بلکه در این است که چه امکاناتی را به ما نشان داده است.او به ما یادآوری می‌کند که فارسی فقط آن چیزی نیست که امروز در گفتار روزمره یا در نثر رایج به کار می‌رود. پشت سرِ فارسی امروز، انبوهی از تجربه‌های زبانی، واژه‌ها، ساخت‌ها و شیوه‌های ترکیب‌سازی وجود دارد که هنوز بخشی از ظرفیت بالقوهٔ این زبان‌اند. ممکن است بسیاری از آنها برای بازگشت به زبان عمومی مناسب نباشند؛ اما آگاهی از وجود آنها، افق تصور ما از زبان را گسترده‌تر می‌کند.از این منظر، حتی سره‌نویسی افراطی نیز می‌تواند ناخواسته فایده‌ای داشته باشد: مرزهای امکان زبان را به ما نشان می‌دهد. همان‌طور که یک آزمایشگاه علمی گاه با نشان دادن اینکه چه چیزی کار نمی‌کند، به شناخت ما کمک می‌کند، تجربه‌های زبانی نیز همیشه فقط از طریق موفقیت‌هایشان ارزشمند نیستند. گاهی یک واژهٔ نامأنوس، یک ترکیب ناموفق یا یک ساخت نحوی عجیب به ما نشان می‌دهد که زبان امروز چه چیزهایی را پذیرفته و چه چیزهایی را پس زده است. اینجاست که مرز میان سره‌گراییِ خلّاق و سره‌گراییِ ایدئولوژیک آشکار می‌شود.سره‌نویس می‌تواند کاوشگر باشد، نه قانون‌گذار. می‌تواند امکان‌های زبان را عرضه کند، نه اینکه برای اهل زبان تکلیف تعیین کند. می‌تواند بگوید «ببینید، فارسی چنین امکانی نیز داشته است»؛ اما اگر از این سخن نتیجه بگیرد که «پس شما موظفید از این امکان استفاده کنید»، از قلمرو تجربهٔ زبانی وارد قلمرو اقتدار زبانی شده است.@irajrezaie