از شبستانِ ضحاک تا ایوانِ فریدون! اگر بخواهیم زنان شاهنامه را به همان ترتیبی که فرزانهٔ فَرَهْمَندِ ایران در روایتِ شکوهمند خود به صحنه آورده دنبال کنیم، نخستین زنانی که با آنان روبه‌رو می‌شویم ارنواز و شهرنازند؛ دو خواهر جمشید که دژخیمان ضحاک آنها را از…از شبستان تا ایوان، از ایوان تا روایت!در یادداشت پیشین، ارنواز و شهرناز را در شاهنامه از شبستان ضحاک تا ایوان فریدون دنبال کردیم؛ از جایی که قدرت آنان را در چنگ خود گرفته بود تا جایی که از آن فضای بسته و تاریک بیرون آمدند و در کنار فریدون در ایوان به تماشا نشستند. دیدیم که این دو زن، اگرچه در آغاز داستان مجال چندانی برای انتخاب نداشتند، سرانجام زبان گشودند و از آنچه بر آنان رفته است سخن گفتند و همین سخن، آنان را از سکوت و انفعال محض بیرون آورده است.اکنون شاید بتوان این مسیر را با یاری گرفتن از خوانش خلاقانهٔ بهرام بیضایی، یک گامِ دیگر ادامه داد. خوانشی که ارنواز و شهرناز را در امتداد تاریخیِ بسیار بلندتر از روایت فردوسی می‌بیند و میان آنان و صورت‌های کهن‌تر و متأخرتر این دو زن، از ارنَوَک و سنگهَوَک در سنّت اوستایی تا شهرزاد و دین‌آزاد در هزار و یک‌ شب، پیوندهایی می‌جوید.این نظریه را البته نباید همچون یک واقعیت تاریخی، قطعی و مسلّم گرفت. پیداست که بیضایی در اینجا دست به بازسازی و تطبیق می‌زند و از خلال قطعات پراکنده سنّت روایی ایران، یک روایت گمشده را پیش چشم ما می‌گذارد؛ روایتی که به نظر او «هزار اَفسان» نام داشته و بخش‌هایی از آن در داستان‌های بعدی به حیات خود ادامه داده است. اهمیت این خوانش برای ما بیش از آنکه در اثبات یا ردّ این پیوند تاریخی باشد، در پرسشی است که پیش روی ما می‌گذارد: اگر ارنواز و شهرناز را ادامه دهیم، چه زنانی در انتهای این راه ایستاده‌اند؟ پاسخ بیضایی به‌نحو شگفت‌انگیزی، شهرزاد است.در شاهنامه، دو خواهر جمشید قربانی قدرت ضحاک‌اند. در هزار و یک‌شب، شهریار نیز با قدرتی خودکامه، زنان را یکی پس از دیگری به کام مرگ می‌فرستد. اما در اینجا زن دیگر تنها قربانی قدرت نیست. شهرزاد وارد صحنه می‌شود و ابزار مقابله‌اش نه شمشیر است و نه سپاه؛ بلکه روایت است. او قصه می‌گوید. و قصه، در دست او، تنها قصه نیست. هر شب که روایت ادامه پیدا می‌کند، مرگْ یک شب عقب می‌نشیند و زندگی یک روز دیگر مجال می‌یابد. شهرزاد با زبان، زمان می‌خرد؛ و با زمان، امکان تغییر.خوانش بیضایی را اگر بپذیریم، با اتفاقی مهمی در تاریخ تصویر زن مواجه می‌شویم. در این نگاه، زن از موضوع روایت به صاحب روایت تبدیل می‌شود. ارنواز و شهرناز در شاهنامه، پس از رهایی، آنچه بر آنان گذشته است برای فریدون بازمی‌گویند. از رنج و اسارت خود سخن می‌گویند و پرده از کردار ضحاک برمی‌دارند. این لحظه کوتاه را می‌توان جدی گرفت: آنان دیگر صرفاً کسانی نیستند که درباره‌شان سخن گفته می‌شود؛ خود نیز سخن می‌گویند. بیضایی گویی همین روزنه را می‌گیرد و تا انتها پیش می‌رود.اگر زن بتواند از رنج خویش سخن بگوید، اگر بتواند تجربه خویش را روایت کند، اگر بتواند داستان را خودش آغاز کند و ادامه دهد، دیگر صرفاً موضوع قدرت و روایت دیگران نیست؛ به یکی از سازندگان معنای جهان تبدیل می‌شود. از این منظر، سوژگی زن الزاماً از برداشتن شمشیر آغاز نمی‌شود. گاه از لحظه‌ای آغاز می‌شود که زن زبان خود را پیدا می‌کند. فریدون با گرز به سراغ ضحاک می‌رود؛ شهرزاد با قصه به سراغ شهریار. یکی قدرت را در میدان درهم می‌شکند و دیگری در خلوت شب، با نیروی زبان و تخیل، سازوکار مرگ را به تعویق می‌اندازد. بدین‌‌قرار، شاید اینجا بتوان آن مسیر پیشین را کامل‌تر کرد: از شبستان به ایوان؛ از ایوان به زبان؛ و از زبان به روایت.شبستان، جایی بود که زن در آن گرفتار قدرت بود؛ ایوان، جایی که زن پس از رهایی در کنار قدرت تازه‌نشسته ظاهر شد؛ اما روایت، جایی است که زن دیگر نه در کنار قدرت، بلکه در برابر آن نشسته و صاحب صدا و معناست. شاید به همین دلیل است که نظریه بیضایی، حتی اگر همه حلقه‌های آن را نتوان با قطعیت تاریخی اثبات کرد، برای خواندن تاریخ قصه‌های ایرانی چنین جذاب و بارآور است. او ما را وامی‌دارد که به سکوت‌های روایت نیز گوش بسپاریم؛ به آنچه زنان گفته‌اند و آنچه شاید گفته‌اند و به ما نرسیده است. در این چشم‌انداز، قصه دیگر سرگرمی محض نیست. گاهی قصه گفتن، راهی برای حفظ زندگی است؛ راهی برای به تأخیر انداختن مرگ؛ و راهی برای بازپس‌گرفتن حق روایت از قدرت. و چه بسا که در پسِ این قصه‌های کهن، حقیقتی ساده و دیرپا پنهان باشد: آن‌گاه که زن روایتگر می‌شود، دیگر فقط بخشی از داستان نیست؛ خود، بخشی از نیروی تغییر داستان و بلکه تغییر جهان است.ایرج رضاییهشتم شهریور ۱۴۰۵@irajrezaie