از شبستانِ ضحاک تا ایوانِ فریدون!اگر بخواهیم زنان شاهنامه را به همان ترتیبی که فرزانهٔ فَرَهْمَندِ ا

از شبستانِ ضحاک تا ایوانِ فریدون!اگر بخواهیم زنان شاهنامه را به همان ترتیبی که فرزانهٔ فَرَهْمَندِ ایران در روایتِ شکوهمند خود به صحنه آورده دنبال کنیم، نخستین زنانی که با آنان روبه‌رو می‌شویم ارنواز و شهرنازند؛ دو خواهر جمشید که دژخیمان ضحاک آنها را از کاخ جمشید ربوده و به شبستان ضحاک سپرده‌اند. شاید در نگاه نخست، حضور این دو زن در آغاز شاهنامه چندان چشمگیر نباشد؛ اما اگر کمی درنگ کنیم، می‌بینیم که فردوسی داستان آنان را در یکی از مهم‌ترین بزنگاه‌های روایت خود قرار داده است: در روزگاری که ضحاک بر جهان فرمان می‌رانَد و همه چیز به کام دیوان و دیوانگان در حال وارونه شدن است:نهان گشت کردار فرزانگانپراگنده شد کام دیوانگانهنر خوار شد جادویی ارجمندنهان راستی آشکارا گزندشده بر بدی دست دیوان درازبه نیکی نبودی سخن جز به رازدر چنین جهانی است که دو پاکیزه را در حالی که لرزان چو بیدند از خانه بیرون می‌آورند و به ضحاک می‌سپارند. ضحاک که جز بدی کردن نمی‌داند طبعاً هر آن کس را که با او همنشین شود به رنگ خود می‌خواهد. تیره‌روزی و نگونبختی دختران زمانی شدت می‌گیرد که ناچارند به بدآموزی ضحاک تن به جادوگری بسپارند و طریق ناراستی و کژی و بدخویی در پیش گیرند. قدرتی که پلید و فاسد است همه را به رنگ خود می‌خواهد. پلیدی البته در ذات و سرشت این دو زن نیست. محصول تربیت و بل محیطی است که ضحاک ساخته و بر آن فرمان می‌راند. جهان خودکامگان، جهانی است که در آن بدی نه تنها حکومت می‌کند، بلکه می‌کوشد آدمیان را و هر آنچه در اطراف آنهاست به صورت خویش درآورد.سال‌ها به سختی می‌گذرد. ضحاک همچنان بر تخت است تا آنکه در چهل سال پایانی پادشاهی‌اش خوابی هولناک می‌بیند. خواب قیام فریدون و پایان کار خویش را. هراسان با فریادی از خواب برمی‌خیزد. فریادی چنان سهمناک که صد ستون کاخش را می‌لرزاند. زیبارویان از نعرهٔ شاه از جای برمی‌خیزند، اینجاست که یکی از زیباترین صحنه‌های شاهنامه در پرسش ارنواز و پاسخ ضحاک شکل می‌گیرد:چنین گفت ضحاک را ارنواز که شاها چه بودت نگویی به راز،که خفته به آرام در خان خویشبدین‌سان بترسیدی از جان خویش؟زمین هفت کشور به فرمان تو راستدد و دیو و مردمْ نگهبان تو راستاین پرسش و گفت‌وگو، به گمانم یکی از روشن‌ترین تصویرهای شاهنامه را از روان‌شناسی قدرت به دست می‌دهد. ضحاک بر هفت کشور فرمان می‌راند و دد و دیو و مردم را به پاسبانی خود گماشته است؛ اما شگفتا که در خانهٔ خویش آرام و قرار ندارد و از جان خود بیمناک است. قدرتی که بر بیداد بنا شده، حتی برای صاحب قدرت نیز امنیت نمی‌آورد. طنز تلخ ماجرا همین است. کسی که جهان را به ترس انداخته، سرانجام خود در جهانی پر از ترس زندگی می‌کند. ستمگر، دیر یا زود، در زندانی گرفتار می‌شود که برای دیگران ساخته است.روایت به این نقطه که می‌رسد نقش ارنواز پررنگ‌تر می‌شود. صدایش این بار به گوش می‌رسد. گویی هر چه روایت پیش می‌رود او از ابژگی به سوژگی، از انقیاد و انفعال محض به کنشگری نزدیک‌تر می‌شود. ارنواز همچون زنی چاره‌جو، می‌اندیشد و مشورت می‌دهد. به ضحاک پیشنهاد می‌دهد تا مهتران و موبدان را گرد آورد و تعبیر خواب خود را دریابد. به او می‌گوید: «پژوهش کن و راستی را بجوی.» شاید اشارتی نهان به این معنا که راستی و حقیقت حال این کابوس را نه در بیرون از خود بلکه باید در درون کار و کردار خود جویا شوی.در بخش پایانی داستان، خواهران جمشید را این بار نه در شبستان بلکه در ایوان و در کنار فریدون می‌بینیم. این جابه‌جایی به نظرم می‌تواند اشارتی پرمعنا به تغییر جایگاه زن در شاهنامه به شمار آید. ارنواز و شهرناز را پیش‌تر در شبستان ضحاک دیده بودیم؛ اکنون آنان را دوشادوش فریدون در ایوان می‌بینیم. در شبستان، زن در فضای بسته و پنهان قدرت قرار داشت؛ همچون ابژهٔ میل و شهوت که صاحبش را به کام می‌رسانده است. در ایوان اما، زن در برابر چشم همگان حضور دارد. حضوری ارجمند و سازنده و شاد و سربلند!این جابه‌جایی، تنها جابه‌جایی مکان نیست؛ جابه‌جایی موقعیت است. زن در جهان فریدونِ فرّخ، حرمت و احترام خود را بازمی‌یابد. او از فضای حصار کشیدهٔ تنگ و بسته شبستان بیرون آمده و اکنون دوشادوش مردِ خود در ایوان به تماشا نشسته است.طُرفه آنکه زنان وقتی از شبستان به ایوان می‌آیند، زبان و روایت خود را باز می‌یابند. راویِ رنج‌ها و شادی‌های خود می‌شوند. از ضحاک خبر می‌دهند و در برابر گذشتهٔ خویش می‌ایستند و آینده را از آنِ خود می‌کنند. بدین‌سان، فردوسی بی‌آنکه نظریه‌پردازی کند و یا خطابه‌ای در آزادی زن بسراید با این جابه‌جایی از شبستان به ایوان، که راهی کوتاه در معماری کاخ است، گامی بلند در گزارش پویایی زنان و شرح عزّت و کرامت انسان برمی‌دارد.ایرج رضاییششم شهریورماه ۱۴۰۵@irajrezaie