درنگی در جهانِ زنانهٔ شاهنامهبه جای چَرنگِ کمان، نای و چنگبسازید با باده و بوی و رنگ!این درست که حجم چشمگیری از داستانهای شاهنامه به اقتضای موضوع کتاب، شرح جنگ‌ها و نبردهای دیریاز ایرانیان با مهاجمان است؛ اما در عین حال از یاد نباید بُرد که لحظه‌های بزم و شادخواری‌ هم در شاهنامه کم نیستند. داستانهای غنایی شاهنامه همانند داستان زال و رودابه و بیژن و منیژه، به خواننده مجال می‌دهد تا با فارغدلی از فضای خشونت‌بار جنگها، دمی فاصله بگیرد و بدین‌سان، بهره‌ای از حیاتِ فانی خود بردارد. شرحِ همدلانهٔ بزم‌ها و لحظات کوتاهِ دلدادگی‌ها، روایتگرِ جهانِ دلخواه و بهشت‌آیینِ فردوسی است که البته برخلاف خواست ذاتی او دیرپا نیستند. در تمام این موقعیت‌ها، توصیف حکیم از جهانِ صلح‌آمیز بزم‌ها و شادخواری‌ها به‌گونه‌ای است که این تمنّایِ محال را در دل می‌افروزد که ای کاش جهان ما همواره بر مدارِ مهر و صلح و دوستی می‌گشت و از جنگ و خشونت و قتل و غارت در آن خبری نبود. آری، شاهنامه کتابی است که جنگ، درون‌مایه اصلی بسیاری از رویدادهای آن را شکل می‌دهد؛ با این همه، اگر ژرف بنگریم، نگاه حکیم و نوع روایت‌پردازی او به گونه‌ای است که در نهایت شاهنامه را به اثری ضد جنگ بدل می‌سازد. چراکه در این کتاب فقط صدای مهیب کوس و طبل و گرز و شمشیر و کمان نیست که به گوش می‌رسد. در لابه‌لای همین جنگ‌ها، گاه‌گاهی دری به جهانی دیگر گشوده می‌شود: جهان بزم و موسیقی و شادی و آسودگی؛ جهانی که آدمی در آن، نه برای کشتن، که برای زیستن گرد هم می‌آید. لحظه‌هایی که آدمی بار سنگین تاریخ را از دوش بر زمین می‌گذارد، عاشق می‌شود، می‌خندد، می‌نوشد، می‌نوازد و زیبایی را به یاد می‌آورد. در همین قلمرو غنایی و بزمی است که زنان شاهنامه حضوری درخشان می‌یابند. رودابه، تهمینه، منیژه، گردآفرید، کتایون و دیگر زنان این دفتر، تنها معشوقه یا مادر و همسر پهلوانان نیستند؛ هر یک به گونه‌ای حامل عشق، خرد، اراده، شجاعت و امکان زندگی‌اند. گاه انتخاب می‌کنند، گاه در برابر قدرت می‌ایستند، گاه راه رهایی می‌گشایند و گاه خود سرنوشت خاندان‌ها و پهلوانان را دگرگون می‌کنند.از این منظر، شاهنامه فقط تاریخ جنگ‌های مردان نیست؛ تاریخ لحظه‌هایی نیز هست که انسان‌ها می‌کوشند در فاصله دو جنگ، زندگی کنند. دریغا که این لحظه‌ها کوتاه‌اند. بزم هنوز برپاست که حادثه از راه می‌رسد؛ عشق هنوز شکوفا نگشته که سایه تقدیر بر آن می‌افتد؛ و صلح، پیش از آنکه ریشه بدواند، بار دیگر جای خود را به جنگ می‌دهد. شاید همین کوتاهی است که به بزم‌های شاهنامه چنین جلوه‌ای می‌بخشد. آنها فقط وصف مجلس شادی نیستند؛ تصویر جهان مطلوب فردوسی‌اند. جهانی که حکیم آنچه را که می‌خواهد نمی‌بیند و آنچه را که می‌بیند نمی‌خواهد. هست آنچه نخواهم، آنچه می‌خواهم نیستاکنون همه هست و نیست این است مراجنگ، در شاهنامه، فقط کشتن پهلوانی در میدان نبرد نیست؛ ویران کردن خانه‌ای است، داغدار کردن مادری است، جدا کردن دو دلداده است، خاموش کردن صدای زنی است که می‌خواهد در سرنوشت خویش سهمی داشته باشد، و ربودن لحظه‌هایی از زندگی که دیگر بازنمی‌گردند. از این رو، شاید یکی از ژرف‌ترین وجوه شاهنامه این باشد که جنگ را روایت می‌کند، اما دل در گرو زندگی دارد. «وجه زنانه» شاهنامه نیز شاید در همین‌جا معنایی تازه پیدا کند: در ستایش زندگی، عشق، پیوند، خانه، شادی، گفت‌وگو و امکان انتخاب؛ در یادآوری این حقیقت که زنان فقط قربانیان یا تماشاگران تاریخ نیستند، بلکه خود می‌توانند صاحب صدا، میل، خرد و کنش باشند. بدین‌‌قرار این بیت فردوسی را می‌توان تمنایی برای آشتی با زندگی دانست؛ تمنایی که پس از هزار سال هنوز فروغ و تازگی خود را از دست نداده است:به جای چرنگِ کمان، نای و چنگبسازید با باده و بوی و رنگ!ایرج رضاییهفتم شهریور ۱۴۰۵@irajrezaie