در سایه‌سارِ درختِ آسوریک!(درنگی در یکی از کهن‌ترین منظومه‌های ایرانی)گاهی برای شناختن یک فرهنگ، لاز

در سایه‌سارِ درختِ آسوریک!(درنگی در یکی از کهن‌ترین منظومه‌های ایرانی)گاهی برای شناختن یک فرهنگ، لازم نیست به کاخ‌ها و کتیبه‌هایش نگاه کنیم؛ گاه یک منظومهٔ کوتاه، در حد گفت‌وگوی یک درخت و یک بُز، پنجره‌ای به جهان ذهنی مردمانی می‌گشاید که قرن‌ها پیش از ما زیسته‌اند.«درخت آسوریک» از همین دست یادگارهاست؛ منظومه‌ای پهلوی و کهن که در آن درختِ خرما و بز بر سر برتری و سودمندی خویش به مناظره می‌نشینند. هر یک داشته‌های خود را به رخ می‌کشد و دیگری را به چالش می‌کشاند. درخت می‌بالد و بز پاسخ می‌دهد؛ و در این جدال شاعرانه، ناگهان جهانی از زندگی روزمره آشکار می‌شود: خوراک و پوشاک، کشاورزی و دامداری، ابزار و موسیقی و آیین.شگفت آنکه در این منظومهٔ بسیار کهن، قهرمانان نه شاه‌اند و نه پهلوان؛ درختی هست و بُز‌ی! فرهنگ در اینجا بوداوار از دربار بیرون می‌‌آید و به متن زندگی می‌رسد. طبیعت نیز خاموش نمی‌ماند؛ درخت سخن می‌گوید و حیوان پاسخ می‌دهد. جهان، یکسره به زبان درمی‌آید. از نظر ادبی نیز با نمونه‌ای بسیار قدیمی از مناظره و مفاخره روبه‌روییم؛ شیوه‌ای که بعدها در ادب فارسی، در قالب‌های گوناگون، به یکی از شگردهای آشنا بدل شد. «درخت آسوریک» از این حیث سندی است بر دیرینگیِ تخیل گفت‌وگویی و تمثیلی در فرهنگ ایرانی.اما شاید شگفت‌ترین بخش منظومه، نه آغاز آن، که پایان آن باشد. بز، پس از آن همه فخرفروشی و برشمردن برتری‌های خویش، سخن را با دعایی برای آن کس که این سرود را نهاد و آن کس که نوشت، پایان می‌بَرَد:«آن که نهاد و آن که نوشتاو نیز به همین آیینبه گیتی تن‌خسروو به مینو بُخته‌روان باد.»این چند سطر، ناگهان افق منظومه را تغییر می‌دهد. «تن‌ْخسرو» را نمی‌توان تنها به معنای «تندرست» گرفت. خسرو در سنت ایرانی بار معناییِ شاهانه و فرخنده دارد؛ با مفاهیمی چون شکوه، بخت، فَرّه و برخورداری از نیک‌روزی پیوند می‌یابد. از این رو، «تن‌خسرو» در این دعا می‌تواند آرزوی تنی برخوردار، نیرومند، فرخنده و شایستهٔ زندگی نیک در گیتی باشد؛ گویی برای آن‌کس که در آفرینش و ماندگاری سخن سهمی داشته، آرزو می‌شود که در این جهان نیز از بهره‌های نیکِ زندگی بی‌نصیب نماند. در برابر آن، «بُخته‌روان» است: روانی رَسته، رهایی‌یافته و رستگار در مینو. چه تقارن زیبایی: به گیتی، تن‌خسرو؛ به مینو، بُخته‌روان! بهرهٔ تن، در این جهان، شکوه و فرخندگی؛‌ بهرهٔ روان، در آن جهان، رهایی و رستگاری باد.حال پرسش این است که چرا این دعا درست در پایان مناظره آمده؟ بز در سراسر منظومه سرگرم اثبات برتری خویش است. از شیر و گوشت و پوست و مو و شاخ و دوال و دیگر سودمندی‌های خود می‌گوید و سرانجام خود را برتر از درخت می‌نشاند. با این حال، در آخرین لحظه، از «خود» فراتر می‌رود و به سخن می‌رسد: آن که نهاد؛ آن که نوشت. یکی سخن را پدید آورد و دیگری آن را ثبت کرد و از فراموشی رهانید. گویی منظومه در پایان به حقیقتی بزرگ‌تر از دعوای درخت و بز اشاره می‌کند: موجودات می‌آیند و می‌روند، اما سخن می‌تواند از مرز‌‌های عمر سپنج و حیات فانی درگذرد و جاودانه شود. سرنوشت خود «درخت آسوریک» نیز شاهدی بر همین معنا و مدعاست. ما نام سرایندهٔ اصلی آن را نمی‌دانیم. نمی‌دانیم آن صدای کهن که این مناظره را از یک چنین منظره‌ای سروده، چه نام داشته است. کاتب آن را نیز نمی‌شناسیم. اما سخن مانده است؛ از دهلیز قرن‌ها و هزاره‌ها گذشت و اینک به ما رسیده است.در این رسیدن، انوشه‌یاد یحیی ماهیار نوابی سهمی ستودنی دارد. او متن پهلوی را خواند، آوانویسی و ترجمه کرد و با فراهم آوردن یادداشت‌ها و واژه‌نامه، آن را در سال ۱۳۴۶ به صورت کتابی مستقل در اختیار خوانندگان فارسی‌زبان گذاشت. بدین‌سان، صدایی که می‌توانست در تاریکی تاریخ خاموش بماند، دوباره به زبان ما درآمد. این همان زنجیرهٔ شگفت فرهنگ است: یکی می‌سراید؛ یکی می‌نویسد؛ یکی حفظ می‌کند؛ یکی می‌خواند؛ و یکی، پس از قرن‌ها، آن را دوباره به صدا درمی‌آورد. از این منظر، «درخت آسوریک» فقط یک منظومهٔ کهن نیست؛ خودِ آن نیز گواهی است بر مقاومت فرهنگ در برابر فراموشی. سَراینده را نمی‌شناسیم؛ کاتب را نمی‌شناسیم؛ اما سخن هر دو به ما رسیده است. درخت خشکید؛ بز مُرد؛ اما سخن ماند. و چه بسا همین است معنای پنهان آن دعای کهن:آن‌که سخن را نهاد و آن‌که نوشت، در گیتی تن‌خسرو و در مینو بُخته‌روان باد.ایرج رضایییازدهم شهریور ۱۴۰۵@irajrezaie