🟣 بازخوانی علی شریعتی: آیا او به ایده‌های کهنه و واپس‌گرایانه چهره‌ای جدید بخشید؟/۱    آیا مسلمانان پیشرو راه را برای هژمونی «خمینیسم» هموار کردند؟-۴   🔶مجتبی مهدوی@iranfardamag 🔹 آیا علی شریعتی (۱۳۵۶-۱۳۱۲) ) برجسته‌ترین و تأثیرگذارترین مسلمان سوسیالیست در ایران مدرن بود؟ یا اینکه او چهره‌ای جدید — نسخه‌ای مدرن — از گفتمان ارتجاعی روحانی‌سالار خمینیسم بود؟ در این بخش، استدلال می‌کنم که تفاوت‌های بنیادین هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی بین گفتمان شریعتی و الیگارشی روحانیت خمینیسم وجود دارد./۲ از میان ایده‌های محوری شریعتی، دو مورد همچنان از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند: «بازگشت به خویشتن» و «آزادی، برابری، عرفان» —سه‌گانه‌ای متشکل از «آزادی، برابری/عدالت اجتماعی و معنویت مدنی». 🔸شریعتی تمایزی روشن میان ایده بومی و اصیل خود از «بازگشت به خویشتن» و بازگشتی ارتجاعی، بومی‌گرایانه و نوستالژیک به گذشته قائل شد. او استدلال کرد که رویکرد اول شامل بازنگری انتقادی در سنت و میراث تاریخی ماست تا سنت ملی را از سلطه همه گفتمانهای هژمونیک، مانند دین نهادینه شده طبقه روحانیت و مدرنیزاسیون آمرانه /استعماری، رها سازد. اما رویکرد دوم به بهترین شکل در «بازگشت به خیش» (بازگشت به عصر گاوآهن) نمایان می‌شود! دو واژه‌ی هم‌آوا و نسبتاً مشابه  «خویش» و «خیش» در فارسی برای مفهوم پردازی و توصیف گفتمان بازگشت به خویشتن استفاده شدند. به عبارت دیگر، بین نگاه آینده‌نگر و آرمان‌گرای شریعتی به دین، و دیدگاه ارنست بلوخ (۱۸۸۵–۱۹۷۷)، مارکسیست نوگرای اروپایی، درباره‌ نقش امید و آرمان (اتوپیا) در جامعه، نوعی «هم‌گرایی انتخابی»/۳ وجود دارد./۴ چنین دیدگاه‌های پیشرو از نظر هستی‌شناختی با دیدگاه بومی‌گرایانه و ارتجاعی از دین و سنت که توسط آیت‌الله خمینی و حلقه نزدیک روحانیون او نمود یافته، متفاوت است./۵ 🔹 برای شریعتی، سه‌گانه «آزادی، برابری/عدالت اجتماعی و معنویت مدنی» بدیلی رهایی‌بخش و ضد‌هژمونیک در برابر ساختارهای متکثر سلطه فراهم می‌کند. در رویکرد/فرمول‌بندی گرامشی‌گونه او، ساختارهای سلطه بر سه‌گانه قدرت اقتصادی، ستم سیاسی و توجیه ایدئولوژیک/فرهنگی استوار است. در بیان نوآورانه و شاعرانه او، «سه‌گانه سلطه » با واژگان «زر-زور-تزویر» یا «طلا-تیغ-تسبیح»، و استثمار (به معنای بی‌عدالتی مادی)، استبداد (دیکتاتوری سیاسی) و استحمار (از خودبیگانگی مذهبی و دیگر اشکال از خودبیگانگی فرهنگی) فهرست میشود. شریعتی سپس «سه‌گانه رهایی» را ارائه میدهد: الگویی آرمانی سه‌وجهی و بدیلی ضد‌هژمونیک متشکل از «آزادی، برابری/عدالت اجتماعی، و عرفان» (آزادی، برابری، عرفان) که در پی برچیدن سه‌گانه سلطه است. 🔸برای شریعتی، تاریخ نشان داده است که آزادی بدون عدالت اجتماعی به آزادی بازار، نه آزادی انسانها، منجر شده است. عدالت اجتماعی بدون آزادی، کرامت انسانی را تضعیف کرده است؛ و دین و معنویت بدون آزادی و عدالت اجتماعی، جوهر انسانیت ما را نادیده گرفته‌اند. این آرمان‌گونه‌ها به نیروهای ارتجاعی و ابزارهای جدید سلطه تبدیل شده‌اند و در خدمت وضعیت موجود قرار گرفته‌اند. شریعتی استدلال کرد که راه‌حل این مشکل، هم‌افزایی و ترکیب این سه آرمان‌گونه برای ساختن انسان، جامعه‌ و حکومتی سه‌بعدی است./۶ وحدت این سه آرمان، انسان‌ها را از قید جبر الهی و مادی‌گرایی رها می‌کند و «انسان را هم از اسارت آسمان و هم از اسارت زمین رها می‌کند و به انسان‌گرایی حقیقی می‌رسد.»/۷. به طور مشخص‌تر، هسته گفتمان شریعتی سه‌گانه است: ۱) آزادی و دموکراسی بدون سرمایه‌داری/ بنیادگرایی بازار، ۲) عدالت اجتماعی و سوسیالیسم بدون استبداد و مادی‌گرایی، و ۳) معنویت مدنی و اخلاق بدون دین سازمان‌یافته و  سلطه روحانیت‌.(در شماره های بعد این سه گانه را مورد بررسی قرار می دهیم.)  🔻متن کامل:https://bit.ly/4gaFd96 #ایران_فردا#بازخوانی_علی_شریعتی#مجتبی_مهدوی #لوموند_دیپلماتیک  https://t.me/iranfardamag