ابهام نوع سومحسن وکیلیانعضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی یکی از لوازم قانونگذاری خوب، استفاده من

ابهام نوع سومحسن وکیلیانعضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی یکی از لوازم قانونگذاری خوب، استفاده مناسب از زبان است. وضوح و پرهیز از ابهام به ویژه در جایی که سخن از جرم و مجازات است ضرورتی بی چون و چرا و غیر قابل چشم‌‌پوشی است چرا که قانون یک‌ پیام و یک راهنمای عمل به وسیله زبان است که تخطی از آن پیامدهای نامطلوبی دارد. با وجود این، قانون‌نویسی واضح همواره با سه چالش جدی رو به روست‌: نخست، ابهام ذاتی کلمات و جملات است. این خاصیت زبان است که چه در قالب کلمه و چه در قامت جمله، نمی‌توان با آنها و در آنها به وضوح و شفافیت صد درصدی دست یافت؛ خاصه که قوانین اغلب در قالب گزاره‌های عام بیان می‌شود و این عام بودن، خود به خود حدی از ابهام در انتقال مقصود را می‌آفریند.دوم قصور و غفلت و سهل‌انگاری نویسندگان و طراحان و تصویب‌کنندگان یک متن تقنینی است؛ خصوصا در جایی مانند پارلمانها که معمولا خروجی آنها در اثر شلوغی و کشمکش و بده‌بستان منافع میان نمایندگان پرشمار و سیاستمداران رقیب و رفیق و سایر ذینفعان، معمولا متنی نه چندان ویراسته و پیراسته است. این دو نوع ابهام در کار قانونگذاری اغلب ناگزیر است و بسیار تجربه و دانایی و نظم و فرهیختگی و پختگی لازم است در کار شود که از شدت این کاستی ناگزیر، قدری کاسته شود. اما ابهام، نوع سومی هم دارد که خود حاصل غرض و مرض است و نه تنها ناخواسته و ندانسته نیست بلکه عالمانه و عامدانه ایجاد و در متن قوانین موکد می‌شود. در این صورت دیگر قانون بنا نیست راهنمای عمل باشد بلکه در مثل، مانند میدان مینی است که نقشه آن فقط در اختیار طراحان آن است و‌ گاه پس از مدتی حتی نزد همانها هم نیست. اولین ارزش مهمی که در این‌ مبهم‌نویسی از دست می‌رود عدم قطعیت و تعلیق زندگی مخاطبان قانون است. در این صورت، تکلیف شهروند را نه متن قانون که تشخیص کارشناس و نظر ضابط و مامور امنیتی و قرار دادیار و رای قاضی و گاه پسند و خوشایند صاحبان نفوذ و منصوبین و متصلین و متوسلین به قدرت مستقر تعیین می‌کنند. در مواجهه با چنین قانونی شما هر چقدر بر مطالعه متن قانون اهتمام بورزید بیشتر بر حیرت خود می‌افزایید و احساس بلاتکلیفی و بیچارگی بیشتری می‌کنید. همه جا پر از خطوط قرمز است. امنیت حقوقی از دست می‌رود و به جای آن، جامعه و مقولات درگیر با متن چنین قانونی یکسره امنیتی و خوفناک و خطرخیز می‌شود. در چنین چارچوب شناور و افق تاریک و پر ابهامی به هیچ کنشی، اعتمادی نیست و معلوم نیست آن مفسران رسمی و غیر رسمی چه تفسیری از رفتار شما دارند و شما در نظر ایشان چگونه جلوه می‌کنید و از کدام خط قرمز عبور کرده‌اید یا نکرده‌اید. پس باید همیشه منتظر و نگران و مرعوب و بیچاره و بلاتکلیف بمانید چون این درست همان غرض و غایت نهایی ابهام نوع سوم است. در ابهام نوع سوم با آنکه ظاهرا قانون بر شما حکومت می‌کند ولی واقعا اشخاص و سلایقشان برای شما تعیین تکلیف می‌کنند. در واقع ابهام نوع سوم یک شیوه کنترل نرم و ظاهرا کم هزینه است؛ زنجیرهای نامرئی که با حوصله و آرامی بر دست و پا و ذهن و ضمیر مخاطبان چنین قوانینی تنیده می‌شود. ابهام نوع اول و دوم را می توان با حسن نیت و سعی و کوشش و حتی تجربه و آزمون و خطا و آموزش و بحث و گفتگو و تفسیر قاعده‌مند و قاضی مستقل و ضابط ضابطه‌مند تا حدی حل و فصل کرد اما با ابهام نوع سوم فقط می‌توان آرام‌آرام هیولای خود‌کامگی را پروار و انتخاب و مسئولیت را بی معنا و انسان را محکوم و برده و بی حیثیت کرد.‌@iranianlls