🔺 سوریه و کلیشه‌های تحلیلی؛ وقتی آرزو جای واقعیت می‌نشیند✍️ صابر گل‌عنبریسوریه در ماه‌های اخیر تغیی

🔺 سوریه و کلیشه‌های تحلیلی؛ وقتی آرزو جای واقعیت می‌نشیند✍️ صابر گل‌عنبریسوریه در ماه‌های اخیر تغییراتی را تجربه کرده که بسیاری از تصورات رایج پس از سقوط بشار اسد را به چالش کشیده است؛ از رفع موانع و تحریم‌های خارجی و بازگشت تدریجی دمشق به مناسبات بین‌المللی تا پایان ساختار مستقل قسد و ادغام آن در ساختار حکومت مرکزی.اما برای صابر گل‌عنبری، مسئله فقط این نیست که سوریه به کدام سمت رفته است؛ مسئله مهم‌تر، شیوه‌ای است که ما تحولات سیاسی را تحلیل می‌کنیم.او یادآوری می‌کند که پس از سقوط حکومت اسد در ۸ دسامبر ۲۰۲۴، یکی از تحلیل‌های پرتکرار این بود که سوریه به‌سرعت وارد جنگ داخلی دیگری خواهد شد، کشور در معرض تجزیه قرار خواهد گرفت و حکومت جدید نیز قادر به تثبیت خود نخواهد بود.گل‌عنبری می‌گوید از همان زمان برآورد متفاوتی داشته است: حرکت سوریه به سوی ثبات نسبی، پایین‌بودن احتمال تجزیه، کسب مقبولیت منطقه‌ای و بین‌المللی حکومت جدید، عقب‌نشینی آمریکا از حمایت پیشین خود از کردها و در نهایت ادغام ساختار خودمختار کردی در حکومت دمشق.اما نکته اصلی یادداشت از اینجا آغاز می‌شود:چرا گاهی آنچه آرزو داریم اتفاق بیفتد، به‌جای آنچه احتمال دارد اتفاق بیفتد، مبنای تحلیل سیاسی ما می‌شود؟به باور گل‌عنبری، بخشی از تحلیل‌های پس از سقوط اسد نه فقط محصول کمبود اطلاعات، بلکه متأثر از احساسات، تعلقات سیاسی، سوگیری‌های ذهنی و تمنیات تحلیلگر بود.چون حکومت اسد متحد ایران بود و مخالفانش به قدرت رسیده بودند، برای برخی پذیرفتن آینده‌ای جز شکست حکومت جدید، تجزیه یا جنگ داخلی دشوار بود.این همان نقطه‌ای است که تحلیل می‌تواند به‌تدریج از توصیف واقعیت فاصله بگیرد و به آرزواندیشی سیاسی تبدیل شود.خطا در پیش‌بینی اجتناب‌ناپذیر است؛ هیچ تحلیلگری از آن مصون نیست. مسئله زمانی جدی‌تر می‌شود که تحلیلگر، به‌جای اصلاح فرضیات خود در مواجهه با واقعیت تازه، واقعیت را وادار کند با علایق سیاسی و ذهنی او سازگار شود.سوریه از این منظر فقط موضوع یک تحلیل ژئوپلیتیک نیست؛ آزمونی برای خودِ تحلیلگران است.اینکه بتوانیم میان دو گزاره تفاوت بگذاریم:«دوست دارم چنین شود»و«قرائن نشان می‌دهد احتمالاً چنین خواهد شد.»فاصله میان این دو، شاید همان فاصله میان تحلیل و تبلیغ باشد.متن کامل یادداشت صابر گل‌عنبری:سوریه در ماه‌ها و هفته‌های اخیر تحولات عمیق و بزرگی را تجربه کرده است؛ از رفع تحریم‌ها و خارج ساختن آن از لیست حامیان تروریسم پس از 47 سال تا انحلال قسد، حکومت خودمختار کُردی و ادغام نهادهای آن در موسسات حکومتی دمشق.اینجا قصد شکافتن این تحولات و تحلیل آن‌ها را ندارم. آنچه در پرونده سوریه در این روزها شاهد هستیم تقریبا در امتداد برآوردهایی است که پس از سقوط رژیم اسد و روی کار آمدن نظام جدید در این کانال مطرح شده است.وقتی در ۸ دسامبر ۲۰۲۴ حکومت اسد سقوط کرد، تحلیل غالب و کلیشه‌ای رایج این بود که سوریه در گرداب جنگ داخلی فرو خواهد رفت، تجزیه خواهد شد و غیره.اما نگارنده همواره بنا به دلایلی خلاف این تحلیل را باور داشت و چند نکته کلیدی زیر را در تحلیل و پیش‌بینی تحولات سوریه در قالب‌های متفاوت (از جمله به احتمال زیاد، دور از ذهن و بعید است و غیره) مطرح می‌کرد:نخست اینکه سوریه به سمت ثباتی نسبی می‌روددوم اینکه به دلایلی تجزیه نخواهد شدسوم این که حکومت جدید رویکرد اقتصادی دارد و به دلایلی نیز مقبولیت منطقه‌ای و بین‌المللی پیدا می‌کند.چهارم اینکه نیروهای آمریکایی از سوریه خارج شده و ترامپ نیز به دلایلی دست از حمایت کردها خواهد کشید.پنجم اینکه حکومت خودمختار کردی در نهایت با ادغام در دستگاه حاکمه جدید پایان می‌یابد.با این حال، در آن روزها برخی به طرقی از جمله پیام‌ها و تماس‌های خصوصی، معترضِ این تحلیل و برآوردها بودند و حتی بعضاً تحقق آن را در حد «امری محال» می‌پنداشتند؛ عده‌ای نیز به هر حال چون نظام اسد به عنوان متحد ایران سقوط کرده و مخالفان سر کار آمده بود، تنها تحلیلی را می‌پذیرفتند که خروجی آن بی‌ثباتی گسترده، سقوط زودهنگام نظام جدید و تجزیه سوریه باشد.از این رو، جا دارد که تحولات کنونی سوریه محمل و فرصتی برای گذار از کلیشه‌نگری در امر تحلیل باشد؛ کلیشه‌هایی که نه‌تنها ناشی از شناخت ناقص و نادرست، بلکه غالباً آمیخته با احساسات، عواطف، سوگیری‌های ذهنی و سلایق سیاسی و فکری است. بنابراین، برخی تحلیل‌ها پیش از آنکه خوانشی از واقعیت پیرامونی باشند، بیانگر مفاهیم و سلایق ذهنی‌اند که ممکن است احیاناً هیچ سنخیتی با عالم واقع و بیرون نداشته باشند.ناگفته هم نماند که تحلیل غالب در روزها و ماه‌های پس از سقوط نظام سابق سوریه، بازتاب خاص خود را بر محاسبات سیاسی و امنیتی ایران درباره آینده این کشور نیز بر جای گذاشت و می‌شد رگه‌های آن را در اظهارات مقامات مختلف دید.