📚 «اهل سنت» از آغاز یک عنوان واحد و تثبیت‌شده نبود✍️ عدنان فلاحیوقتی امروز از «اهل سنت» سخن می‌گویی

📚 «اهل سنت» از آغاز یک عنوان واحد و تثبیت‌شده نبود✍️ عدنان فلاحیوقتی امروز از «اهل سنت» سخن می‌گوییم، معمولاً مجموعه‌ای از مذاهب و جریان‌های مختلف ــ از حنفی و شافعی تا اشعری، ماتریدی و اهل حدیث ــ را ذیل یک عنوان مشترک قرار می‌دهیم. اما آیا این تقسیم‌بندی را می‌توان بدون تغییر به قرون نخستین اسلام برد؟عدنان فلاحی در این یادداشت بر یک خطای رایج در تاریخ‌نگاری انگشت می‌گذارد: فرافکندن معنای متأخر «اهل سنت و جماعت» به دوره‌ای که هنوز چنین هویت جامع و تثبیت‌شده‌ای شکل نگرفته بود.او برای نمونه به ابن قتیبه در قرن سوم هجری اشاره می‌کند. ابن قتیبه در تأویل مختلف الحدیث از «اصحاب کلام»، «اصحاب رأی» و «اصحاب حدیث» به‌عنوان جریان‌هایی متمایز سخن می‌گوید. در میراث احمد بن حنبل و حنبلیان نیز تقابل اهل حدیث و اهل رأی جدی بود و ابوحنیفه و پیروانش لزوماً در همان اردوگاهی قرار نمی‌گرفتند که بعدها همگی «سنی» خوانده شدند.از این منظر، مسئله فقط تحول یک واژه نیست؛ بلکه تاریخ شکل‌گیری یک هویت مذهبی است.با ظهور اشعریان نیز مناقشه پایان نیافت. اشعریان خود را «اهل سنت و جماعت» و مخالف اهل بدعت می‌دانستند، در حالی که بخش‌هایی از جریان حنبلی و اهل حدیث، آنها را مصداق خالص «اهل السنة» نمی‌شمردند.بنابراین به روایت فلاحی، تاریخ اصطلاح «اهل سنت» را بهتر است نه تاریخ یک معنای ثابت، بلکه «تاریخ مناقشه بر سر مالکیت یک عنوان» دید؛ مناقشه‌ای که صورت‌هایی از آن تا امروز میان سلفیان، اشعریان، ماتریدیان و دیگر جریان‌های جهان سنی ادامه یافته است.این ملاحظه در خواندن تاریخ صدر اسلام اهمیت زیادی دارد: نام‌ها و مرزبندی‌هایی که امروز برای ما بدیهی‌اند، الزاماً برای مردمان قرون نخست نیز همان معنا و حدود را نداشته‌اند.متن یادداشت عدنان فلاحی درنگی در مفهوم "اهل سنت" یک خطای رایج در تاریخ‌نگاری معاصر این است که مفهوم متأخرِ «اهل سنت و جماعت» را به قرون نخستین برگردانیم؛ گویی از همان ابتدا، همه حنفیان، شافعیان، اهل حدیث، اشعریان و... زیر یک عنوان واحد و تثبیت‌شده قرار داشتند؛ در حالی که اگر به تراث کهن اهل‌سنت برگردیم، روشن می‌شود که مفهوم «اهل سنت» در معنای جامع و فراگیری که بعدها در برابر شیعه و دیگر فرق به کار رفت، از همان ابتدا تثبیت‌شده نبود. ابن قتیبه (م. ۲۷۶هـ) در تأویل مختلف الحدیث کتابش را به‌صراحت بر اساس چند جریان رقیب تنظیم می‌کند: اصحاب کلام، اصحاب رأی و اصحاب حدیث. او از یک‌سو از «اصحاب رأی» و از سوی دیگر از «اصحاب حدیث» سخن می‌گوید و این دو را به‌عنوان دو جریان متمایز و مخالف فکری و فقهی معرفی می‌کند. این دوگانه در میراث احمد بن حنبل و حنبلیان نیز بسیار پررنگ است؛ «اهل حدیث» خود را در برابر «اهل رأی» تعریف می‌کردند و ابوحنیفه و اصحاب او در بسیاری از ادبیات جدلیِ این جریان، در سوی مقابل قرار می‌گرفتند. بنابراین دست‌کم تا قرن چهارم نمی‌توان «اهل سنت» را بی‌قیدوشرط عنوانی دانست که همه جریان‌های فقهی و کلامی مخالف شیعه، از جمله اصحاب رأی و معتزله، را دربرگیرد. «اهل سنت» در بسیاری از این متون، اساساً به معنای اهل حدیث و اهل اثر بود؛ نه یک عنوان جامع برای تمام آنچه بعدها «اسلام سنی» نامیده شد. نکته جالب‌تر اینکه این نزاع با پیدایش مذهب کلامی اشعری نیز پایان نیافت. حنابله و جریان اهل حدیث در قرون بعد، غالبا از پذیرش اشعریان به‌عنوان «اهل السنة» به معنای خاص و خالص و محض کلمه خودداری کردند؛ در مقابل، اشعریان نیز خود را اهل سنت و جماعت و مخالف اهل بدعت می‌دانستند. از همین‌رو در آثار فرقه‌شناختی و جدلی قرون پنجم تا هشتم، با چند روایت رقیب از اینکه «اهل سنت واقعی» چه کسانی‌اند مواجهیم. پس تاریخ این اصطلاح، تاریخِ یک معنای ثابت نیست؛ بلکه تاریخِ مناقشه بر سر مالکیت عنوان «اهل سنت» است. حتی امروز نیز، میان حنبلیان/سلفیان، اشعریان، ماتریدیان و دیگر جریان‌های سنی، نزاع بر سر اینکه «اهل سنت حقیقی» به معنای خاص و محض چه کسانی‌اند، به شکل‌های مختلف ادامه دارد.#عدنان_فلاحی #اهل_سنت #تاریخ_اسلام #تاریخ_اندیشه#میراث_فرهیختگان#فرهیختگان؛ راهی به رهایی