🔵 شریعتی، متفکر آزادی✍️ سامان رنجبرسال‌هاست علی شریعتی، به‌ویژه از سوی برخی مدافعان آزادی و لیبرالی

🔵 شریعتی، متفکر آزادی✍️ سامان رنجبرسال‌هاست علی شریعتی، به‌ویژه از سوی برخی مدافعان آزادی و لیبرالیسم، بیشتر موضوع حمله بوده تا بازخوانی. اما پرسش مهم این است که اگر از برچسب‌های سیاسی فاصله بگیریم و مستقیماً به آثار او بازگردیم، محور مرکزی اندیشه شریعتی چه بود؟پاسخ این نوشته روشن است: آزادی.شریعتی بی‌تردید از سنت چپ و سوسیالیستی تأثیر پذیرفته بود، اما فروکاستن او به مارکسیسم، بخش مهمی از دستگاه فکری‌اش را نادیده می‌گیرد. او هم‌زمان مارکسیسم دولتی، سرمایه‌داری، اقتدار سیاسی و سلطه دینی و ایدئولوژیک را نقد می‌کرد؛ زیرا مسئله اصلی‌اش نه صرفاً «دولت» یا «مالکیت»، بلکه تمرکز قدرت و سلب آزادی انسان بود.در دستگاه مشهور «زر، زور و تزویر»، هر سه ضلع یک مسئله را می‌سازند: بندگی انسان.شریعتی می‌گفت لیبرال‌ها و دموکرات‌ها عمدتاً بر مقابله با «زور» تمرکز کرده‌اند و مارکسیست‌ها بر «زر»؛ اما حذف یکی از این اضلاع، لزوماً دیگری را از میان نمی‌برد:«مارکسیست‌ها خیال می‌کنند که اگر زر را بگیرند، دیگر زور و تزویر وجود ندارد؛ در صورتی‌که زر را از مردم گرفته‌اند، ولی خودشان هم تیغ دارند، هم طلا دارند و هم تسبیح دستشان است.»از همین منظر، نقد او به نظام‌های کمونیستی نیز صریح است. شریعتی «کمیسیون جهت‌یابی ایدئولوژیک» و تحمیل یک شیوه واحدِ اندیشیدن، نوشتن و خلق‌کردن را صورت دیگری از همان سلطه می‌داند.در مقابل، درباره آزادی سیاسی می‌نویسد:«قدرت حکومت و قدرت حاکمیت، آزادی مرا برای انتخاب فکرم، انتخاب زندگیم، ابتکارم و تجلی وجودم بند نکند.»و مبارزه با چنین قدرتی را صریحاً در حوزه لیبرالیسم، دموکراسی و آزادی قرار می‌دهد؛ یعنی جایگزین‌کردن قدرت حاکم با قدرت مردم و حق آنان برای حکومت بر خود.اما آزادی در اندیشه شریعتی به سیاست محدود نمی‌شود.او از یک‌سو «بردگی اقتصادی» را نقد می‌کند؛ وضعیتی که انسان ناچار است نیروی کار و بخش مهمی از وجود خود را برای بقا بفروشد. از سوی دیگر، با «استحمار» می‌ستیزد: هر دستگاه دینی، فرهنگی، سیاسی یا رسانه‌ای که انسان را از آزاداندیشی و آگاهی بازدارد.در اینجا حتی نام‌ها نیز برایش اهمیت ثانوی دارند:«دیروز ملا بود، امروز ایدئولوگ است، نویسنده است، هنرمند است، هنرپیشه است و فیلم است ـ اسم‌هایش فرق می‌کند.»بنابراین «تزویر» در نگاه شریعتی فقط روحانیت یا دین رسمی نیست؛ هر دستگاهی است که انسان را از اندیشیدن مستقل بازدارد و برای او بت بسازد.از همین‌جا می‌توان فهمید چرا او هم به سرمایه‌داری انتقاد می‌کند، هم به استالینیسم و مائوئیسم و هم به سوسیالیسم دولتی. مشکل در همه این موارد، از نگاه او، جایی آغاز می‌شود که قدرت در دست گروهی متمرکز شود و انسان در برابر آن به موجودی تابع بدل گردد.در یکی از آخرین نوشته‌هایش نیز آشکارا از «نارسایی‌ها و کژی‌های سوسیالیسم مارکسیستی و سوسیال‌دموکراسی غربی» سخن می‌گوید و استالینیسم و مائوئیسم را از نتایج شکست آن آرمان‌ها می‌شمارد.شریعتی حتی درباره نسبت ایمان و آزادی نیز تقدم آزادی را جدی می‌گیرد:«اگر آزادی نباشد، ایمان هم چیز دروغینی است به نفع قدرت‌های ضد آزادی.»این جمله شاید یکی از روشن‌ترین کلیدها برای خواندن دستگاه فکری او باشد.از این منظر، شریعتی را نمی‌توان به‌سادگی در یکی از قالب‌های رایج امروز جای داد. او نه لیبرال اقتصادی به معنای متعارف بود، نه مارکسیست دولتی و نه مدافع سرمایه‌داری؛ بلکه می‌کوشید صورت‌های متفاوت سلطه را ذیل یک مسئله واحد ببیند: محدودشدن امکان آزاد زیستن، آزاد اندیشیدن و آزاد انتخاب‌کردن انسان.می‌توان درباره بسیاری از تحلیل‌های اقتصادی یا سیاسی او مناقشه کرد و حتی بخش‌هایی از آنها را نادرست یا متأثر از زمانه دانست؛ اما این پرسش مستقل باقی می‌ماند که شریعتی چه مسئله‌ای را مسئله اصلی خود می‌دانست؟در این خوانش، پاسخ سامان رنجبر چنین است:شریعتی را باید پیش از هر چیز متفکر «رهایی» دید؛ متفکری که می‌خواست انسان را هم‌زمان از سلطه زر، زور و تزویر آزاد کند.📎 نسخه کامل مقاله در قالب Word ضمیمه است#علی_شریعتی #سامان_رنجبر #آزادی #روشنفکری_دینی #زر_زور_تزویر#منتخب_فرهیختگان#فرهیختگان؛ راهی به رهایی