💠 کتابدارِ کتاب‌رُبا؛ تاراج کتابخانه سلطنتی در عصر قاجارمیرزا علی‌خان لسان‌الدوله از بدنام‌ترین چهر

💠 کتابدارِ کتاب‌رُبا؛ تاراج کتابخانه سلطنتی در عصر قاجارمیرزا علی‌خان لسان‌الدوله از بدنام‌ترین چهره‌ها در تاریخ کتاب و میراث مکتوب ایران دوره قاجار است؛ کتابداری که به ریاست کتابخانه سلطنتی رسید، اما نامش با ناپدیدشدن و فروش نسخه‌های نفیس همان کتابخانه گره خورد.لسان‌الدوله در دوران ولیعهدی مظفرالدین‌شاه در تبریز، کتابدار و از نزدیکان او بود. پس از رسیدن مظفرالدین‌شاه به سلطنت، همراه او به تهران آمد، لقب «لسان‌الدوله» گرفت و به ریاست کتابخانه سلطنتی منصوب شد؛ سمتی که حدود یازده سال در اختیار داشت.بر پایه اسناد و گزارش‌های تاریخی، در این دوران شماری از نسخه‌های خطی، قرآن‌ها، مرقعات و کتاب‌های نفیس از کتابخانه خارج و با کمک واسطه‌ها و همدستان فروخته شد.ماجرا فقط به خارج‌کردن کتاب‌های کامل محدود نبود. در برخی گزارش‌ها آمده است که اوراق نفیس نسخه‌ها جدا می‌شد، صحافی یا ظاهر کتاب تغییر می‌کرد و حتی نشانه‌ها و مهر کتابخانه از روی برخی آثار برداشته می‌شد تا شناسایی منشأ سلطنتی آنها دشوار شود.پس از مرگ مظفرالدین‌شاه و آغاز سلطنت محمدعلی‌شاه، لسان‌الدوله از ریاست کتابخانه کنار گذاشته شد. با بالاگرفتن سوءظن‌ها درباره آثار ناپدیدشده، خانه او نیز مورد تفتیش قرار گرفت.نتیجه حیرت‌انگیز بود:بیش از ۱۵۰ نسخه خطی متعلق به کتابخانه سلطنتی در خانه رئیس پیشین همان کتابخانه پیدا شد و به مجموعه بازگردانده شد.لسان‌الدوله مدتی بازداشت شد و در جریان تحقیقات، نام افراد دیگری نیز به‌عنوان همکار، واسطه یا خریدار مطرح شد. اسناد باقی‌مانده حتی از شیوه‌های انتقال کتاب‌ها، از جمله خارج‌کردن آنها با کیف و صندوق، سخن می‌گویند.با این همه، درباره تعداد واقعی آثاری که در دوره ریاست او از کتابخانه خارج شده‌اند، روایت‌های متفاوتی وجود دارد و نمی‌توان با قطعیت تعیین کرد چه تعداد از آنها برای همیشه از دست رفتند یا سرانجام به مجموعه‌ها و موزه‌های خارج از ایران رسیدند.ماجرای لسان‌الدوله یکی از تلخ‌ترین نمونه‌های تعرض به میراث مکتوب ایران است؛ ماجرایی که اهمیتش فقط در یک سرقت تاریخی خلاصه نمی‌شود. پرسش آن همچنان باقی است: وقتی حفاظت، ثبت و نظارت بر میراث فرهنگی ضعیف باشد، چه چیزی مانع ظهور «لسان‌الدوله»های بعدی خواهد شد؟📚 برای مطالعه بیشتر:«اسنادی از تاراج کتابخانه سلطنتی»، تصحیح و پژوهش فاطمه قاضیها، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، ۱۳۹۰.🔹 عنوان «کتابدارِ کتاب‌رُبا» برگرفته از تعبیر زنده‌یاد ایرج افشار در مقدمه «خاطرات عارف قزوینی» است.📷 تصویر تاریخی همراه پستاز روزگار قدیم با تلخیص و ویرایش #لسان_الدوله #کتابخانه_سلطنتی #نسخه_خطی #قاجار #میراث_مکتوب#میراث_فرهیختگان#فرهیختگان؛ راهی به رهایی