🔴 «سیره زریاب و تاریخ شهیدی»؛ آیا دو اثر مشهور درباره صدر اسلام واقعاً پژوهش تاریخی مدرن‌اند؟✍️ امی

🔴 «سیره زریاب و تاریخ شهیدی»؛ آیا دو اثر مشهور درباره صدر اسلام واقعاً پژوهش تاریخی مدرن‌اند؟✍️ امیر مازیاربحث «دین و قدرت» بار دیگر مسئله‌ای بنیادی را به میان آورده است: ما تاریخ پیامبر و صدر اسلام را بر اساس چه منابع و با چه روشی می‌شناسیم؟امیر مازیار معتقد است اسلام‌پژوهی ایرانی، چه در شکل سنتی و چه در جریان‌های نواندیشانه، به‌رغم اهمیت تعیین‌کننده تاریخ صدر اسلام، کمتر با روش‌های تاریخ‌نگاری جدید به سراغ این دوره رفته است.او برای نشان‌دادن این مسئله دو اثر شناخته‌شده را بررسی می‌کند:📕 «تاریخ تحلیلی اسلام» اثر سیدجعفر شهیدی📕 «سیره رسول‌الله» اثر عباس زریاب خوییمازیار تأکید می‌کند که زریاب و شهیدی از مفاخر فرهنگی معاصر ایران‌اند؛ اما همین جایگاه نباید مانع ارزیابی انتقادی آثارشان شود:«حاصل تجلیل‌های غیرنقادانه هم بت‌سازی از افراد و آثار است که مانع تفکر و پژوهش جدی است.»تاریخ شهیدی؛ روایتی مؤمنانه یا تاریخ‌نگاری انتقادی؟نقد مازیار به «تاریخ تحلیلی اسلام» بنیادی است.به اعتقاد او، شهیدی در بخش مربوط به ظهور اسلام و زندگی پیامبر عمدتاً گزارشی از منابع سنتی سیره ارائه می‌کند؛ بدون آنکه روش دقیق اعتبارسنجی منابع را توضیح دهد یا به‌طور جدی با تحقیقات جدید، اسناد غیراسلامی، شواهد باستان‌شناختی و شیوه‌های جدید نقد تاریخی وارد گفت‌وگو شود.مازیار نمونه مهم بنی‌قریظه را پیش می‌کشد: شهیدی در این مورد به اعتبار روایت‌های سنتی تردید می‌کند و می‌گوید هر روایت باید با شواهد و قرائن خارجی سنجیده شود.پرسش مازیار این است:اگر چنین اصلی پذیرفته شده، چرا همین روش به‌صورت منظم درباره دیگر گزارش‌های سیره به کار گرفته نشده است؟از این منظر، مشکل فقط پذیرش یا رد یک روایت تاریخی نیست؛ مسئله سازگاری روش تحقیق است.زریاب؛ داستان متفاوت و پیچیده‌تر استارزیابی مازیار از عباس زریاب خویی متفاوت است.او زریاب را مورخی برجسته، مسلط به چند زبان، آشنا با منابع دست‌اول و پژوهش‌های جدید و صاحب دانش عمیق تاریخی می‌داند.اما نکته مهمی را مطرح می‌کند:به اعتقاد مازیار، ساختار و بخش قابل‌توجهی از محتوای «سیره رسول‌الله» زریاب، نسبتی نزدیک با کتاب مشهور «محمد در مکه» مونتگمری وات دارد.او با مقایسه دو اثر، نمونه‌های متعددی از شباهت در ترتیب مباحث، تحلیل وضعیت اجتماعی و دینی عربستان، مسلمانان نخستین، مخالفت قریش با پیامبر، هجرت حبشه و برخی روایت‌های دوره مکه ارائه می‌کند.با این همه تأکید دارد که زریاب صرفاً ناقل وات نیست؛ دانش گسترده او از منابع کهن، اطلاعات و تحلیل‌های مستقل فراوانی به اثر افزوده است.جمع‌بندی مازیار درباره این کتاب قابل‌توجه است:«در کل کتاب زریاب را می‌توان تحریری عالمانه و "گاه" نقّادانه از "محمد در مکه" نوشته وات دانست.»اما نقد اصلی دوباره به مسئله روش بازمی‌گردد.مازیار معتقد است زریاب گاه با فاصله و نقادانه با منابع سنتی برخورد می‌کند و گاه همان گزارش‌ها را تقریباً بدون فاصله تاریخی می‌پذیرد.او ماجرای غرانیق یا «آیات شیطانی» را یکی از نمونه‌های این دوگانگی می‌داند و استدلال زریاب در رد و تفسیر آن را بیشتر کلامی و تفسیری می‌بیند تا تاریخی.مسئله‌ای بزرگ‌تر از دو کتاببنابراین مقاله امیر مازیار را نباید صرفاً تخطئه دو اثر یا دو شخصیت علمی خواند.پرسش اصلی بسیار بنیادی‌تر است:وقتی درباره زندگی پیامبر، پیدایش اسلام و حوادث صدر اسلام سخن می‌گوییم، مرز میان روایت دینی، داوری کلامی و پژوهش تاریخی کجاست؟و آیا می‌توان بدون نقد منابع، مقایسه روایت‌های رقیب و استفاده از دستاوردهای تاریخ‌نگاری جدید، از یک «تاریخ تحلیلی» سخن گفت؟مقاله‌ای برای بازکردن همین بحث؛ و البته دعوتی به این اصل ساده که احترام به یک متفکر، نباید آثار او را از نقد مصون کند.🔗 متن کامل مقاله در «صدانت»#امیر_مازیار #عباس_زریاب_خویی #جعفر_شهیدی #تاریخ_اسلام #سیره_پیامبر #اسلام_پژوهی#منتخب_فرهیختگان#فرهیختگان؛ راهی به رهایی