📚 «رستگار شد آن‌که نه توان گفت»؛ چرا «نه» گفتن برای ما دشوار است؟✍️ دکتر فرزین بانکیاستادیار پژوهشگ

📚 «رستگار شد آن‌که نه توان گفت»؛ چرا «نه» گفتن برای ما دشوار است؟✍️ دکتر فرزین بانکیاستادیار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگیچرا «نه» گفتن در فرهنگ ایرانی تا این اندازه دشوار است؟ و چرا شنیدن یک «نه» صریح را گاهی نه پاسخ به یک درخواست، بلکه نشانه خصومت، بی‌مهری یا حتی به‌هم‌خوردن رابطه تلقی می‌کنیم؟فرزین بانکی در جستاری با عنوان تأمل‌برانگیز «رستگار شد آن‌که نه توان گفت» از همین پرسش آغاز می‌کند و ریشه‌های آن را در تاریخ، اخلاق، ادبیات، تعارفات روزمره و حتی شیوه مواجهه ما با نقد جست‌وجو می‌کند.به باور او، بخشی از این احتیاط تاریخی را می‌توان در تجربه طولانی ایرانیان از تغییر حکومت‌ها، جنگ‌ها و ناامنی سیاسی دید؛ وضعیتی که در آن انسان می‌آموخت پیش از گفتن «بله» یا به‌خصوص «نه»، پیامد سخنش را بسنجد. ضرب‌المثل «زبان سرخ، سر سبز می‌دهد بر باد» یادگار همین تجربه است.اما ماجرا فقط ترس از قدرت نیست.آموزه‌هایی چون دل‌نشکستن، نیکی‌کردن، مدارا و پاسخ کریمانه نیز در طول زمان به فرهنگی کمک کرده‌اند که در آن «نه» گفتن آسان نیست. نتیجه این می‌شود که نه‌تنها خودمان در بیان مخالفت مشکل پیدا می‌کنیم، بلکه «نه» شنیدن نیز برایمان دشوار می‌شود و گاهی مخالفت با یک نظر را مخالفت با صاحب آن نظر تلقی می‌کنیم.بانکی از همین نقطه به مسئله‌ای مهم‌تر می‌رسد: نقد.نقد ناگزیر وجهی سلبی دارد؛ باید بتوان گفت این استدلال نادرست است، این ادعا پذیرفتنی نیست یا این اندیشه نقص دارد. جامعه‌ای که «نه» را به دشواری تحمل می‌کند، طبیعتاً با نقد نیز رابطه آسانی نخواهد داشت. نویسنده برای توضیح این وضعیت به سرنوشت متفاوت اندیشه‌های پوپر و سپس مناقشات پیرامون «قبض و بسط تئوریک شریعت» اشاره می‌کند.یکی از جذاب‌ترین بخش‌های مقاله، تحلیل «تعارف» است.بانکی تعارف را صرفاً یک عادت خوشایند اجتماعی نمی‌بیند؛ آن را سازوکاری فرهنگی می‌داند که در آن خواسته واقعی همیشه مستقیماً بیان نمی‌شود. همان فرهنگی که ضرب‌المثل ساخته است:«تعارف آمد و نیامد دارد.»یعنی حتی «بله» ظاهری نیز همیشه بله نیست و مخاطب باید بتواند معنای پنهان پشت کلمات را حدس بزند.نویسنده سپس تجربه زندگی در آلمان را به میدان مقایسه می‌آورد. در آنجا فرد ممکن است صریحاً بگوید کاری از دستش ساخته نیست، درباره مسئله‌ای تخصص ندارد یا رفتار همسایه‌اش آزاردهنده است؛ بی‌آنکه این مخالفت الزاماً به معنای دشمنی شخصی باشد. در مقابل، در روابط ایرانی، انتقاد از یک رفتار گاهی به پرسش درباره کل رابطه دوستی و همبستگی تبدیل می‌شود.این تفاوت در حوزه تخصص نیز خود را نشان می‌دهد. نویسنده از فرهنگی سخن می‌گوید که در آن اعتراف ساده به «نمی‌دانم» یا «از دست من کاری ساخته نیست» دشوار است؛ و در نتیجه افراد گاه درباره حوزه‌هایی که به تخصصشان مربوط نیست نیز اظهار نظر می‌کنند یا مسئولیت‌هایی بیش از توان خود می‌پذیرند.اما مقاله در پایان چرخشی مهم پیدا می‌کند.بانکی پس از سال‌ها به نوشته قدیمی خود بازگشته و توضیح می‌دهد که متن در فاصله ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰ در تهران شکل گرفته، اما هرگز امکان انتشار پیدا نکرده است. خود او اکنون همین سرنوشت مقاله را شاهدی برای موضوع مقاله می‌داند: نوشته‌ای درباره دشواری «نه» گفتن که نویسنده نیز هنگام نوشتنش ناچار بوده سخنش را با احتیاط و در لفافه بیان کند.و شاید تکان‌دهنده‌ترین نکته در یادداشت انتشار همین باشد:آیا این ویژگی اساساً منحصر به ایرانیان است؟پاسخ نویسنده اکنون محتاط‌تر است. نشانه‌های مشابه را در برخی فرهنگ‌های شرقی نیز می‌توان یافت. اما از نظر او یک تفاوت اساسی باقی می‌ماند:«در اینجا پشتِ خاموشی خطری ایستاده است که در آنجاها نایستاده است. زبان سرخ سر سبز می‌دهد بر باد.»شاید از همین‌جا بتوان عنوان مقاله را دوباره خواند:«رستگار شد آن‌که نه توان گفت.»جامعه‌ای که در آن بتوان بی‌هراس «نه» گفت، «نمی‌دانم» گفت، درخواست دیگری را رد کرد و با دوستی مخالفت کرد بی‌آنکه دشمن او شد، فقط جامعه‌ای صریح‌تر نیست؛ جامعه‌ای آماده‌تر برای نقد، مسئولیت‌پذیری و زندگی مدنی است.🔗 مقاله دارای شناسه DOI و در Zenodo منتشر شده است.#فرزین_بانکی #فرهنگ_ایرانی #نقد #تعارف#منتخب_فرهیختگان#فرهیختگان؛ راهی به رهایی