با ورود مسلمانان به عرصه تاریخ و شکل‌گیری حافظه تاریخی جامعه اسلامی، زمانمندی در ساختار روایت تاریخی نیز حضوری پُررنگ یافت. مسلمانان از همان آغاز، رخدادهای مربوط به بعثت، مغازی، هجرت و وفات پیامبر را در قالب توالی زمانی ثبت کردند و سپس با تأسیس تاریخ هجری، نظامی مستقل برای سامان‌دهی زمان تاریخی پدید آوردند. پس از آن، مفاهیمی چون ایام خلافت، دوره‌های حکمرانی، و رخدادهایی که با عنوان «یوم» شناخته می‌شدند، وارد ادبیات تاریخی و سیاسی اسلام گردیدند. در کنار این‌ها، بسیاری از مفاهیم مرتبط با زمان از سنت‌های یهودی و مسیحی به فرهنگ اسلامی راه یافت و در بستر تفکر اسلامی بازتفسیر شد.جذابیت مفهوم زمان، کارآمدی آن در تبیین پدیده‌ها، و نقشی که در حل بسیاری از مسائل ذهنی و معرفتی ایفا می‌کند، سبب شده است که دامنۀ کاربرد آن پیوسته گسترش یابد. این گستردگی چنان است که به دشواری می‌توان مرزی روشن برای آن تصور کرد. افزون بر قرآن، در روایات اسلامی نیز مفهوم زمان و معادل‌های آن حضوری فراوان دارد و در حوزه‌هایی چون اخلاق، فقه، کلام، عرفان و تاریخ‌نگاری نقشی تعیین‌کننده ایفا می‌کند.پژوهش دربارۀ زمان، از منظرهای فلسفی، دینی، تاریخی و زبان‌شناختی، حوزه‌ای بسیار گسترده است. با این حال، آنچه به سنّت اسلامی مربوط می‌شود، هنوز نیازمند کاوش‌های عمیق‌تر و روشمندتری است؛ به‌ویژه در قلمرو تاریخ‌نگاری اسلامی که زمان نه‌فقط ابزاری برای ترتیب حوادث، بلکه عنصری در فهم معنا، تداوم و تحول تاریخ تلقی می‌شود.آنچه پیش روی شماست، رسالۀ دکتری سرکار خانم دکتر سیده فاطمه‌سادات میررضی است که در آن یکی از وجوه کاربرد مفهوم زمان در تاریخ‌نگاری اسلامی بررسی شده است. اهمیت این اثر تنها در تحلیل شماری از متون تاریخی اسلامی نیست، بلکه در بهره‌گیری آگاهانه از پژوهش‌های جدید غربی دربارۀ مفهوم زمان و تاریخ نیز هست، پژوهش‌هایی که می‌توانند در فهم دقیق‌تر ساختار زمانی متون اسلامی راهگشا باشند. این اثر نشان می‌دهد که بحث از زمان در تاریخ‌نگاری اسلامی تا چه اندازه گسترده و چندلایه است، و ما با وجود گام‌هایی که تاکنون برداشته‌ایم، هنوز در آغاز راهی قرار داریم که از منظر زمان، افقی تقریباً بی‌کران دارد. بی‌تردید هر اندازه در این زمینه پژوهش صورت گیرد، افق‌های تازه‌تری برای تحقیق گشوده خواهد شد و پرسش‌های نوینی پیش روی محققان قرار خواهد گرفت. رسول جعفریان2 خرداد 1405