در یک پژوهش متن‌محور (در 550 صفحه) بر روی کتاب «المصنف» عبدالرزاق صنعانی (م ۲۱۱ق)، مجموعه گسترده‌ای از اطلاعات مربوط به ایران، ایرانیان و عناصر فرهنگ ایرانی در این اثر استخراج، دسته‌بندی و تحلیل شد. این پژوهش با استفاده از ظرفیت‌های هوش مصنوعی در جست‌وجو، متن‌کاوی و مقایسه داده‌ها انجام گرفته و هدف آن، بازسازی تصویری است که یکی از مهم‌ترین منابع روایی ـ فقهی سده‌های نخست اسلامی از ایران و ایرانیان به دست می‌دهد.«المصنف» عبدالرزاق، که در اواخر قرن دوم و اوایل قرن سوم هجری تدوین شده، مجموعه‌ای بسیار بزرگ با بیش از بیست هزار روایت و اثر است. اطلاعات مربوط به ایران در این کتاب در یک باب یا فصل مستقل گردآوری نشده، بلکه در هزاران صفحه و در میان ابواب فقهی، تاریخی، اجتماعی و روایی پراکنده است. از این رو، پژوهش حاضر بر پایه جست‌وجوی چندلایه و متن‌کاوی سامان یافت.در مرحله نخست، نام‌ها و تعبیرهای صریحی مانند فارس، الفرس، الفارسي، العجم، الأعاجم، المجوس و نام مناطق و شهرهایی چون فارس، اصفهان، رامهرمز، اهواز، تستر، خراسان، بلخ، سجستان، خوارزم، کرمان، مدائن و خانقین جست‌وجو شد. در مرحله بعد، دامنه پژوهش به اشخاص ایرانی‌تبار، موالی، «ابناء فارس» در یمن و نیز اصطلاحات اجتماعی و اداری دارای پیشینه ایرانی مانند دهقان و مرزبان گسترش یافت.بخش دیگری از متن‌کاوی به فرهنگ مادی و مناسبات اقتصادی اختصاص داشت. در این بخش، گزارش‌هایی درباره کالاهای واردشده از سرزمین فارس، پارچه‌ها، روغن‌های فارسی، پنیر تولیدشده در فارس، کالاهای منسوب به مرو و هرات، رفت‌وآمد بازرگانان به «بلاد العجم» و سرمایه‌هایی که برای تجارت به اصفهان و خراسان فرستاده می‌شد، شناسایی شد. این اطلاعات نشان می‌دهد که تصویر ایران در «المصنف» محدود به فتوحات و مناسبات سیاسی نیست و ردپای ایران را در بازار، خوراک، پوشاک و زندگی روزمره نیز می‌توان مشاهده کرد.یکی از جالب‌ترین نتایج پژوهش، شناسایی شواهد مربوط به زبان فارسی بود. در یک گزارش مربوط به خانقین، واژه فارسی «مترس» در مسئله امان دادن به طرف مقابل آمده و روایت با عبارت معنادار «فإن الله يعلم الألسنة» بر اعتبار زبان‌های مختلف تأکید می‌کند. در گزارشی دیگر، زنی که صریحاً «فارسی» معرفی شده، به فارسی سخن می‌گوید. همچنین در ابواب معاملات اصطلاحات فارسی «ده دوازده» و «ده یا زده» در بحث مرابحه وارد زبان فقه شده و یکی از روایات صریحاً این شیوه را «بيع الأعاجم» می‌نامد. این موارد از نمونه‌های قابل توجه حضور زبان فارسی در یک متن عربی کهن به شمار می‌رود.در بخش اشخاص نیز پرونده‌هایی برای سلمان فارسی، فیروز دیلمی، هرمزان، سالم مولای ابی‌حذیفه و شماری از راویان و عالمان ایرانی‌تبار تشکیل شد. درباره سلمان، افزون بر عنوان «سلمان فارسی»، گزارش‌هایی از حضور او در سرزمین فارس و روایتی از زندگی اولیه‌اش در رامهرمز وجود دارد. در مواردی که ایرانی‌بودن یک شخص در خود «المصنف» تصریح نشده بود، منابع رجالی به صورت جداگانه بررسی شد تا میان اطلاعات مستقیم کتاب و اطلاعات تکمیلی منابع خارجی خلط نشود.یکی از اصول اصلی این پژوهش، پرهیز از ایرانی تلقی کردن هر مورد مبهم بوده است. برای مثال، «مجوس» لزوماً به معنای «ایرانی» گرفته نشد، «عجم» نیز در همه موارد معادل «فارس» دانسته نشد و هر «مولى» ایرانی به شمار نیامد. همچنین میان ایران جغرافیایی و حوزه اجتماعی ـ اداریِ برآمده از جهان ساسانی در عراق و یمن تفکیک صورت گرفت.در مرحله بازبینی، شماره روایات با چاپ مشهور تحقیق حبیب‌الرحمن اعظمی تطبیق داده شد و موارد تکراری شناسایی گردید. مشخص شد برخی گزارش‌ها در دو بخش «المصنف» تکرار شده‌اند؛ بنابراین میان «تعداد مواضع» و «تعداد گزارش‌های مستقل» تفاوت گذاشته شد. همچنین مواردی که فقط از منابع رجالی یا تاریخی به دست آمده‌اند، از متن مستقیم عبدالرزاق جدا شدند.حاصل این متن‌کاوی، مجموعه‌ای طبقه‌بندی‌شده از داده‌ها درباره جغرافیای ایران، ایرانیان و موالی ایرانی‌تبار، مجوس، دهقانان و ساختارهای پساساسانی، تجارت و کالاهای ایرانی، زبان فارسی و واژگان ایرانی، و حافظه سیاسی ساسانیان در روایات اسلامی نخستین است. این پژوهش نشان می‌دهد که با متن‌کاوی دقیق منابع بزرگ و پراکنده حدیثی می‌توان داده‌هایی را بازیابی کرد که در مطالعه سنتیِ باب‌به‌باب به آسانی از نظر پنهان می‌مانند. در عین حال، استفاده از هوش مصنوعی در این پروژه به منزله جایگزینی نقد تاریخی و بررسی منابع نیست؛ بلکه ابزاری برای استخراج، مقایسه، طبقه‌بندی و آشکار کردن پیوندهای پنهان در یک مجموعه روایی گسترده بوده است.