«خوداگاهی جهانی ادبیات معاصر ایران»به قلم: جمال بیگادبیات معاصر ایران طی یک قرن اخیر وارد مرحله‌ ای شده است که در آن به بازنمایی تجربه‌ ی زیستی ایرانی می‌ پردازد، و از این راه به خودآگاهی جهانی نیز دست یافته است؛ خودآگاهی‌ ای که در آن متن به موقعیت خویش در جهان، تاریخ، گفتمان‌ های قدرت، حافظه‌ ی فرهنگی و شبکه‌ ی جهانی معنا واقف می‌ شود. این مقاله با تکیه بر نظریه‌ ی بینارشته‌ ای فراگفتاریک، نشان می‌ دهد که چگونه ادبیات ایران از مرزهای سنت، مدرنیته‌ ی وارداتی، روایت‌ های مرکزگرا و خطّی بودن زبان عبور کرده و به مرحله‌ ای از تخیل جهانی رسیده است. در این مسیر، عواملی همچون نافرمانی واژه‌ ها، تکینگی معنایی، تکانگی زبان، تنش میان بومی و جهانی، حافظه‌ ی جمعی، تکنولوژی، و مفهوم «مولف بعنوان میدان» نقش اساسی دارند. این مقاله تلاش می‌ کند با بهره‌گیری از رویکرد بینارشته‌ای، روند شکل‌ گیری خودآگاهی جهانی در ادبیات معاصر ایران را تحلیل و تبیین کند.حالا عرض کنم که ادبیات، چه در سطح جهانی و چه در جغرافیای فرهنگی ایران، همواره فراتر از یک نظام نشانه‌ ای بوده است. ادبیات تنها جهان را بازتاب نمی‌دهد، بلکه جهان را می‌ سازد، بازتولید می‌ کند و در لحظاتی آن را به چالش می‌ کشد. ادبیات معاصر ایران پس از گذار از مشروطه، رئالیسم اجتماعی، مدرنیسم، شعر نو و جریان‌ های پسامدرن، اکنون در مرحله‌ ای قرار گرفته است که می‌ توان آن را مرحله‌ ی «خودآگاهی جهانی» نامید؛ مرحله‌ای که در آن متن دیگر تنها سخنگوی یک فرهنگ محلی نیست، بلکه در شبکه‌ ی جهانی زبان، معنا و تجربه حرکت می‌ کند.این مقاله تلاش دارد با تکیه بر نظریه‌ ی بینارشته‌ ای فراگفتاریک، این دگرگونی را تحلیل کند. فراگفتاریک، به عنوان جریانی که ارتباط زبان و ذهن، تکثیر معنا، چندگانگی دلالت، عادت‌ زدایی و تنانگی زبان را مبنا می‌ گیرد، بستری فراهم می‌ کند تا بتوان سیر جهانی شدن ادبیات ایران را به دور از معیارهای تقلید یا پیروی از ادبیات غرب، از دیدگاه تحول درونی زبان و تغییر جایگاه سوژه‌ ی شاعرانه به تحلیل بنشیند.جهانی شدن در ادبیات، یک روند مکانیکی نیست؛ بلکه فرآیند ی پیچیده، چندلایه و گاه متناقض است که میان دو قطب اصلی حرکت می‌ کند:ادبیات معاصر ایران طی دهه‌ های اخیر این دو قطب را به‌جای تقابل، به نیرویی زایشی تبدیل کرده است. شاعری که از دل تاریخ و سنت ایرانی بر می‌ خیزد، تنها حامل حافظه‌ ی فرهنگی نیست؛ او هویتی جدید می‌ آفریند که در آن تخیل ایرانی در گفت‌ وگویی جهانی وارد می‌ شود. این فرآیند همان چیزی است که در نظریه‌ ی فراگفتاریک «چندگانگی ادراکی متن» نام دارد؛ جایی که زبان از سطح محلی به میدان جهانی معنا پرتاب می‌ شود و در عین حال هویت خود را از دست نمی‌ دهد.یکی از اصلی‌ ترین ویژگی‌ های خودآگاهی جهانی در ادبیات ایران، حضور یک پارادوکس مفهومی و ریشه ای است: میل به جهانی شدن همراه با نیاز به بازگشت به خویشتن. این پارادوکس سرچشمه‌ی خلاقیت است؛ زیرا شاعر ایرانی در این تنش سازنده، زبان را وادار می‌ کند از مرزهای قراردادی عبور کند.نظریه‌ ی فراگفتاریک این وضعیت را «تکانگی زبان» می‌ نامد؛ وضعیتی که زبان در آن از مسیر عادی خود جدا می‌ شود، به مسیرهای متعدد، پرشی و منحصر بفرد وارد می‌ گردد و جهانی تازه خلق می‌ کند. این تکانگی، همان نیرویی است که ادبیات ایران را از یک تجربه‌ ی محلی به تجربه‌ ای قابل خطاب برای جهان تبدیل می‌ کند.یکی از مهم‌ ترین ویژگی‌ های خودآگاهی جهانی در ادبیات معاصر ایران، عبور از دو نوع مرکزیت است:۱. « مرکزیت سنت» با ساختارهای صلب معنایی، عرفانی یا اسطوره‌ ای۲. « مرکزیت مدرنیته ای وارداتی» که در دهه‌ ها‌ی گذشته الگوهای غربی را مرکز جهان ادبی قرار می‌ دادادبیات معاصر ایران در دو دهه‌ ی اخیر به جای تکیه بر این دو مرکز، نقطه‌ ی سوم را خلق کرده است؛ نقطه‌ ای که در آن زبان دیگر وابسته‌ی سنت نیست و  تقلیدگر مدرنیته هم نمی ماند، بلکه در جایگاهی میان این دو، نوعی خودآگاهی جهانی تولید می‌ کند.این نقطه‌ ی سوم همان قلمروی فراگفتاریک است؛ جایی که شاعر از طریق «شکستن عادت‌ های زبانی، عبور از خطّی بودن معنا و ترکیب لایه‌ های ذهنی و عینی» جهان را از دیدگاه شخصی اما جهانی بازآفرینی می‌ کند.... امید که در قسمت بعدی این مقاله به « زبان خطی و غیر خطی» خواهم پرداخت که بزودی منتشر خواهم کردزنده باد ادبیات ایران ارادتمند #جمال_بیگ #فرا_گفتا_ریک