✅ خودآگاهی‌جهانی‌ادبيات‌معاصر‌ايران‌✍ #جمال_بيگمنتشرشده در صفحه #باغ_ابریشم روزنامه #نقدحال شماره ۲۱

✅ خودآگاهی‌جهانی‌ادبيات‌معاصر‌ايران‌✍ #جمال_بيگمنتشرشده در صفحه #باغ_ابریشم روزنامه #نقدحال شماره ۲۱۹۷ شنبه ۳۱ مردادماه ۱۴۰۵ادبيات معاصر ايران طي يک قرن اخير وارد مرحله‌اي شده است که در آن به بازنمايي تجربه‌‌ي زيستي ايراني مي‌‌پردازد‌ و از اين راه به خودآگاهي جهاني نيز دست يافته است؛ خودآگاهي‌اي که در آن متن به موقعيت خويش در جهان، تاريخ، گفتمان‌هاي قدرت، حافظه‌ي فرهنگي و شبکه‌ي جهاني معنا واقف مي‌شود. اين مقاله با تکيه بر نظريه‌ي بينارشته‌‌اي فراگفتاريک، نشان مي‌‌دهد که چگونه ادبيات ايران از مرزهاي سنت، مدرنيته‌ي وارداتي، روايت‌هاي مرکزگرا و خطي بودن زبان عبور کرده و به مرحله‌‌اي از تخيل جهاني رسيده است. در اين مسير، عواملي همچون نافرماني واژه‌‌ها، تکينگي معنايي، تکانگي زبان، تنش ميان بومي و جهاني، حافظه‌ي جمعي، تکنولوژي، و مفهوم »مولف به‌عنوان ميدان« نقش اساسي دارند. اين مقاله تلاش مي‌‌کند با بهره‌گيري از رويکرد بينارشته‌اي، روند شکل‌‌گيري خودآگاهي جهاني در ادبيات معاصر ايران را تحليل و تبيين کند.حالا عرض کنم که ادبيات، چه در سطح جهاني و چه در جغرافياي فرهنگي ايران، همواره فراتر از يک نظام نشانه‌‌اي بوده است. ادبيات تنها جهان را بازتاب نمي‌دهد، بلکه جهان را مي‌سازد، بازتوليد مي‌کند و در لحظاتي آن را به چالش مي‌کشد. ادبيات معاصر ايران پس از گذار از مشروطه، رئاليسم اجتماعي، مدرنيسم، شعر نو و جريان‌هاي پسامدرن، اکنون در مرحله‌‌اي قرار گرفته است که مي‌توان آن را مرحله‌‌ي »خودآگاهي جهاني« ناميد؛ مرحله‌اي که در آن متن ديگر تنها سخنگوي يک فرهنگ محلي نيست، بلکه در شبکه‌‌ي جهاني زبان، معنا و تجربه حرکت مي‌‌کند.اين مقاله تلاش دارد با تکيه بر نظريه‌‌ي بينارشته‌‌اي فراگفتاريک، اين دگرگوني را تحليل کند. فراگفتاريک، به‌عنوان جرياني که ارتباط زبان و ذهن، تکثير معنا، چندگانگي دلالت، عادت‌‌زدايي و تنانگي زبان را مبنا مي‌گيرد، بستري فراهم مي‌کند تا بتوان سير جهاني‌شدن ادبيات ايران را به دور از معيارهاي تقليد يا پيروي از ادبيات غرب، از ديدگاه تحول دروني زبان و تغيير جايگاه سوژه‌ي شاعرانه به تحليل بنشيند.جهاني‌شدن در ادبيات، يک روند مکانيکي نيست؛ بلکه فرآيند‌ي پيچيده، چندلايه و گاه متناقض است که ميان دو قطب اصلي حرکت مي‌کند: ادبيات معاصر ايران طي دهه‌هاي اخير اين دو قطب را به‌جاي تقابل‌ به نيرويي زايشي تبديل کرده است. شاعري که از دل تاريخ و سنت ايراني بر‌مي‌خيزد، تنها حامل حافظه‌‌ي فرهنگي نيست؛ او هويتي جديد مي‌‌آفريند که در آن تخيل ايراني در گفت‌وگويي جهاني وارد مي‌شود. اين فرآيند همان چيزي است که در نظريه‌ي فراگفتاريک »چندگانگي ادراکي متن« نام دارد؛ جايي که زبان از سطح محلي به ميدان جهاني معنا پرتاب مي‌‌شود و در عين حال هويت خود را از دست نمي‌دهد.يکي از اصلي‌‌ترين ويژگي‌هاي خودآگاهي جهاني در ادبيات ايران، حضور يک پارادوکس مفهومي و ريشه‌اي است: ميل به جهاني‌شدن همراه با نياز به بازگشت به خويشتن. اين پارادوکس سرچشمه‌ي خلاقيت است؛ زيرا شاعر ايراني در اين تنش سازنده، زبان را وادار مي‌کند از مرزهاي قراردادي عبور کند.نظريه‌‌ي فراگفتاريک اين وضعيت را »تکانگي زبان« مي‌‌نامد؛ وضعيتي که زبان در آن از مسير عادي خود جدا مي‌شود، به مسيرهاي متعدد، پرشي و منحصر به فرد وارد مي‌گردد و جهاني تازه خلق مي‌کند. اين تکانگي، همان نيرويي است که ادبيات ايران را از يک تجربه‌ي محلي به تجربه‌‌اي قابل خطاب براي جهان تبديل مي‌کند.يکي از مهم‌ترين ويژگي‌هاي خودآگاهي جهاني در ادبيات معاصر ايران، عبور از دو نوع مرکزيت است:1. »مرکزيت سنت« با ساختارهاي صلب معنايي، عرفاني يا اسطوره‌‌اي.2. »مرکزيت مدرنيته‌اي وارداتي« که در دهه‌ها‌ي گذشته الگوهاي غربي را مرکز جهان ادبي قرار مي‌داد.ادبيات معاصر ايران در دو دهه‌‌ي اخير به‌جاي تکيه بر اين دو مرکز، نقطه‌ي سوم را خلق کرده است؛ نقطه‌اي که در آن زبان ديگر وابسته‌ي سنت نيست و‌ تقليدگر مدرنيته هم نمي‌ماند، بلکه در جايگاهي ميان اين دو، نوعي خودآگاهي جهاني توليد مي‌کند.اين نقطه‌‌ي سوم همان قلمروي فراگفتاريک است؛ جايي که شاعر از طريق »شکستن عادت‌‌هاي زباني، عبور از خطي‌بودن معنا و ترکيب لايه‌هاي ذهني و عيني« جهان را از ديدگاه شخصي اما جهاني بازآفريني مي‌کند.@naghdehall