پشت آرامگاه فردوسی چه کسی ایستاده بود؟آگاهی‌بخشی تاریخی و ادبیدر آغاز قرن چهاردهم خورشیدی، هم‌زمان ب

پشت آرامگاه فردوسی چه کسی ایستاده بود؟آگاهی‌بخشی تاریخی و ادبیدر آغاز قرن چهاردهم خورشیدی، هم‌زمان با شکل‌گیری جریان‌های تازه فکری و سیاسی در ایران، گروهی از سیاستمداران و روشنفکران در پی بازتعریف و تقویت هویت ملی ایران بودند. در این فضای تازه، توجه به میراث ادبی و تاریخی ایران اهمیت بیشتری پیدا کرد و فردوسی، شاعر شاهنامه، بیش از گذشته به‌عنوان یکی از نمادهای فرهنگ و هویت ایرانی مطرح شد.انجمن آثار ملی در سال ۱۳۰۱ تأسیس شده بود و در سال‌های بعد فعالیتش گسترش یافت. یکی از مهم‌ترین پروژه‌های این انجمن، بزرگداشت فردوسی و ساخت آرامگاهی شایسته برای او در توس بود.در این میان، ارباب کیخسرو شاهرخ، نماینده زرتشتیان در مجلس شورای ملی و از چهره‌های فعال فرهنگی و سیاسی آن دوره، نقش مهمی بر عهده گرفت و پیگیری بخش بزرگی از امور آرامگاه عملاً بر دوش او قرار گرفت. کیخسرو راهی توس شد؛ منطقه‌ای که آن روز با توس امروزی تفاوت زیادی داشت و دسترسی به آن آسان نبود. از سوی دیگر، محل دقیق دفن فردوسی نیز برای همه روشن نبود و روایت‌های متفاوتی درباره آن وجود داشت.سال‌ها پیش از این تلاش‌ها، لرد کرزن، سیاستمدار و نویسنده انگلیسی، درباره محل منسوب به قبر فردوسی نوشته بود. او از بنایی مخروبه یاد کرده بود که مردم آن را قبر فردوسی می‌دانستند، اما درباره درستی این انتساب تردید وجود داشت. به نوشته او، محل واقعی قبر در گذشته شناخته شده بود، ولی بنای آن از میان رفته و زمینش به کشتزار تبدیل شده بود. کیخسرو با استفاده از اطلاعات محلی و بررسی‌های میدانی، محل منسوب به آرامگاه فردوسی را در باغی به نام قائم‌مقام شناسایی و تثبیت کرد. پژوهش‌های جدید نیز این ماجرا را پیچیده‌تر از یک کشف باستان‌شناختی ساده می‌دانند.درباره چگونگی دفن فردوسی نیز روایتی قدیمی وجود دارد؛ پس از مرگ شاعر، به دلیل اختلاف درباره باورهای دینی او، اجازه دفنش در گورستان عمومی داده نشد و دخترش پیکر او را در زمینی متعلق به خود فردوسی به خاک سپرد.پس از مشخص‌شدن محل مزار، قرار شد برای شاعر بزرگ شاهنامه آرامگاهی شایسته جایگاه او در فرهنگ ایران ساخته شود. برای طراحی بنا چند پیشنهاد مطرح شد. کریم طاهرزاده بهزاد، معمار و از فعالان مشروطه‌خواه، یکی از مهم‌ترین طراحان پروژه بود. ارنست هرتسفلد، ایران‌شناس و باستان‌شناس آلمانی، نیز در مراحل اولیه مشارکت داشت و در ادامه آندره گدار، معمار و باستان‌شناس فرانسوی، طرحی برای آرامگاه ارائه کرد. بنای نهایی حاصل یک روند چندمرحله‌ای بود.تأمین هزینه ساخت نیز آسان نبود. در برآوردهای اولیه رقمی حدود بیست تا بیست‌وپنج هزار تومان مطرح شد و برای تأمین هزینه، علاوه بر کمک‌های دولتی و مردمی، حتی انتشار بلیت‌های قرعه‌کشی نیز مورد توجه قرار گرفت. برخی نمایندگان مجلس نیز با صرف هزینه برای آرامگاه موافق نبودند؛ با این حال پروژه ادامه یافت.ساخت بنا در سال ۱۳۰۷ آغاز شد و در سال ۱۳۱۳، هم‌زمان با برگزاری مراسم هزاره فردوسی، به پایان رسید. در مهر ۱۳۱۳، مراسم هزاره فردوسی با حضور پژوهشگران و ایران‌شناسان ایرانی و خارجی برگزار شد و آرامگاه تازه‌ساخته‌شده در مرکز این رویداد فرهنگی قرار گرفت.نقش کیخسرو فقط اداری نبود. او بخش زیادی از امور اجرایی را شخصا دنبال می‌کرد و برای این کار بارها میان تهران و خراسان رفت‌وآمد داشت. در خاطراتش نیز از برخی دشواری‌های مالی و اجرایی پروژه نوشته و از صورت‌هزینه‌هایی گلایه کرده که به اعتقاد او گاه چند برابر هزینه واقعی ثبت می‌شد.ارباب کیخسرو سرانجام در تیرماه ۱۳۱۹ در شرایطی غیرعادی درگذشت. جسد او را صبح در پیاده‌رو پیدا کردند و درباره علت دقیق مرگش روایت‌های متفاوتی وجود دارد.امروز وقتی به آرامگاه فردوسی در توس نگاه می‌کنیم، معمولا نخست خود فردوسی و شاهنامه به ذهنمان می‌آید؛ اما پشت این بنای مشهور، داستان تلاش سیاستمداران، روشنفکران، معماران و پژوهشگرانی نیز قرار دارد که در زنده‌کردن نام فردوسی و ساخت این آرامگاه نقش داشتند. در میان آن‌ها، ارباب کیخسرو جایگاه ویژه‌ای دارد؛ مردی که در شناسایی محل منسوب به مزار فردوسی، پیگیری ساخت آرامگاه و برگزاری مراسم هزاره او نقشی مهم ایفا کرد.آرامگاه فردوسی فقط یک بنای یادبود نیست؛ تاریخ ساخت آن نیز بخشی از داستان شکل‌گیری تصور جدیدی از میراث ملی و جایگاه فردوسی در هویت فرهنگی ایران در دوره پهلوی اول است.پانوشت: منبع اصلی بخش‌هایی از این روایت، خاطرات ارباب کیخسرو شاهرخ، ترجمه غلامحسین میرزاصالح، است؛ همچنین از پژوهش‌ها و منابع تاریخی درباره انجمن آثار ملی، آرامگاه فردوسی و مراسم هزاره فردوسی استفاده شده است.|منبع اولیه: گاراژ، مهدی تدینی، با تغییر عنوان و تعدیل و بازنویسی متن|@JameahiBehtarBesazim