اسپند دود کن!آگاهی‌بخشی فرهنگیگاهی آدم کاری را آن‌قدر خوب انجام می‌دهد که چشم می‌خورد! امروز خیلی خو

اسپند دود کن!آگاهی‌بخشی فرهنگیگاهی آدم کاری را آن‌قدر خوب انجام می‌دهد که چشم می‌خورد! امروز خیلی خوش‌تیپ شده‌اید؟ نگران نباشید؛ فردا طوری چشم می‌خورید که نتوانید توی آینه به خودتان نگاه کنید. اول صبح فروش خوبی داشته‌اید؟ صبر کنید؛ چون بقیه روز حتی یک مشتری هم نمی‌آید. از همسرتان کادوی حسابی گرفته‌اید؟ تبریک می‌گویم؛ فردا چنان دعوایی می‌کنید که آن سرش ناپیداست. سفر خوبی داشته‌اید؟ راه برگشت طوری می‌شود که به خانه نرسیده از دماغتان درمی‌آید!همه این‌ها به‌خاطر این است که زیادی "توی چشم" بوده‌اید. پس تصمیم می‌گیرید چراغ خاموش حرکت کنید. سرمایه‌گذاری‌تان به ثمر می‌نشیند و سود خوبی می‌کنید، اما چند روز بعد با اتومبیل تصادف می‌کنید و تمام سود خرج تعمیر ماشین می‌شود. این بار خودتان، خودتان را چشم زدید! باید ماشاءالله می‌گفتید، اسپند دود می‌کردید و اگر پول قربانی نداشتید، لااقل صدقه می‌گذاشتید. دفعه بعد همه این کارها را می‌کنید، اما باز هم بد می‌آورید؛ پس حتما باید بروید سراغ دعانویس!همه ما کم‌وبیش تجربه‌هایی از این دست داشته‌ایم. "چشم‌زخم" هم فقط مخصوص فرهنگ ایرانی نیست و در شکل‌های مختلف در بسیاری از فرهنگ‌ها دیده می‌شود. به‌طور کلی، چشم‌زخم باوری است که در آن بدبیاری یا افت عملکرد پس از موفقیت، تعریف و تمجید یا دیده‌شدن، به حسادت یا "انرژی منفی" دیگران نسبت داده می‌شود.برای فهم اینکه چرا چنین باوری می‌تواند قانع‌کننده به نظر برسد، مفاهیمی مانند سوگیری تأیید، خطای نسبت‌دادن علیت و اثر نوسیبو می‌توانند کمک‌کننده باشند. اما یک مفهوم آماری مهم نیز بخشی از این تجربه‌ها را توضیح می‌دهد؛ "بازگشت به میانگین" (Regression to the Mean).طبق این اصل، وقتی نتیجه‌ای به‌طور غیرمعمول بالا یا پایین باشد و حاصل ترکیبی از عوامل مختلف، از جمله عوامل تصادفی باشد، نتیجه بعدی اغلب به میانگین نزدیک‌تر می‌شود. مثلا فروش یک فروشنده ممکن است یک روز به‌دلیل عملکرد خوب، مشتری بیشتر، شرایط مناسب بازار و عوامل دیگر، استثنایی بالا باشد. اگر روز بعد برخی از این عوامل تکرار نشوند، فروش کاهش می‌یابد؛ نه لزوما به‌خاطر اینکه موفقیت قبلی باعث شکست شده، بلکه چون نتیجه‌ای غیرمعمول به سطح متعارف‌تر بازگشته است.به همین دلیل، بخشی از تجربه‌هایی که به چشم‌زخم نسبت می‌دهیم، می‌تواند با بازگشت به میانگین توضیح داده شود؛ بدون اینکه علت ماورایی برای آن لازم باشد.بُعد روان‌شناختی ماجرا نیز جالب است. گاهی عملکرد فرد کاملا معمولی است، اما اطرافیان از روی محبت، تعارف یا هیجان، آن را بیش از اندازه تحسین می‌کنند. این بازخورد، نقطه مرجع ذهنی فرد را بالا می‌برد و وقتی او روز بعد همان عملکرد معمول خود را تکرار می‌کند، ممکن است آن را یک افت شدید تلقی کند. ذهن ما نیز به‌سادگی نمی‌پذیرد که دو رویداد متوالی ممکن است تصادفی باشند؛ بنابراین میان تعریف و تمجید و بدبیاری بعدی رابطه‌ای علّی برقرار می‌کند و چشم‌زخم را مقصر می‌داند. در حالی که توالی زمانی یا همبستگی، به‌تنهایی به معنای علیت نیست.مفهوم بازگشت به میانگین در قرن نوزدهم به‌طور کلاسیک توسط فرانسیس گالتون بررسی شد. او هنگام مطالعه رابطه قد والدین و فرزندان دریافت که اندازه‌گیری‌های بسیار افراطی در نسل والدین، در نسل بعد تمایل دارند به میانگین جمعیت نزدیک‌تر شوند. این مفهوم بعدها در آمار و علوم مختلف جایگاه مهمی پیدا کرد.شاید دلیل بی‌عنایتی ما به بعضی از آثار گالتون این باشد که زیادی ناخن‌خشکی به خرج داد و حاضر نشد برای گوسفند قربانی، کمی اسپند و یک دعانویس خوب، سر کیسه را شُل کند!|اشتباه میمون، با کمی تغییر و تعدیل|@JameahiBehtarBesazim