✍️ «افتخاراتی که وبال شد»در بابِ شعر و زندگی پرویز ناتل خانلری به گمانم، اگر بخواهیم ده نفر از شخصیت‌های مهم فرهنگیِ ایران در قرن اخیر را نام ببریم، با هر سلیقه‌ای - اما بدون غرض! - #پرویز_ناتل_خانلری در همهٔ لیست‌ها خواهد بود. آدم مجموعی که خلقی او را شاعر می‌شناسند و گروهی او را جریان‌ساز معرفی می‌کنند و عده‌ای اهمیت مصحح‌ بودنِ او را برمی‌شمارند و جماعتی اهمیت زبان‌شناسی‌اش را مرجح می‌بینند. خانلری همهٔ آن‌هاست، در حالی‌که اقرانش، عموماً، در یکی از آن وجوه سرآمد بودند.در وجهِ شاعر بودن، خانلری از مهم‌ترین شاعران مکتب رمانتیسیسم معاصر به شمار می‌رود، در کنار شاعرانی مانند گلچین گیلانی، فریدون توللی، نادر نادرپور و فریدون مشیری. در سال هزار و سیصد و شانزده - یعنی همان سالی که پسرخالهٔ مادرش، #نیمایوشیج ، اولین شعرِ نو، یعنی ققنوس را سرود، شعر «ماه در مرداب» را گفته بود:آب آرام و آسمان آرامدل ز غم فارغ و روان پدرامسایهٔ بیدبُن فتاده در آبزلف ساقی در آبگینهٔ جامای خوشا عاشقی بدین هنگامشعر «عقاب» خانلری از بهترین شعرهای معاصر است.‌ زبان استوار با مضمونِ پرورده و تصاویر دلپذیر از «عقاب» شعرِ یگانه‌ای ساخته است. هشتاد و سه سال از سرودن شعر عقاب می‌گذرد. «عقاب» اولین نفری که را بر سرِ وجد آورد، #صادق_هدایت بود، و خانلری به اصرار هدایت این شعر را چاپ کرد. برای همین است که در بالانویس شعر، آن را به صادق هدایت تقدیم کرده است. #مهدی_حمیدی_شیرازی گفته بود در همان لحظه که شعر عقاب را «در مجلهٔ مهر» خواند، و در همان مرتبهٔ اول تمامِ آن شعرِ بلند را از بَر شد.جریان‌ساز بودن خانلری شاید حتی مهم‌تر از شاعری‌اش باشد. بسیاری از جوانان دههٔ بیست، که بعدها از مهم‌ترین شاعران روزگار شدند‌ ـ توللی، سایه، نادرپور و مشیری- ، اولین تاثیرات را در حوزهٔ نو کردن فضای شعری از خانلری گرفتند نه از نیمایوشیج. نیمایوشیج، به گواهِ نامه‌ها و یادداشت‌هایش، در ابتدا بسیار خانلری را دوست می‌داشت و می‌ستود، اما پس از زمانی که متوجه شد شاعرانِ جوان راهِ او را پی گرفتند، خانلری را با الفاظی چون «جوانِ طرار» و «خانلر خان» خطاب می‌کرد!اما اگر از حق نگذریم شتابِ نیما در نوگرایی و نوجویی از خانلری بیشتر بود. خانلری در مرداد سی‌و‌دو -شش روز قبل از کودتا- به عنوان «سردبیر مجلهٔ سخن» نامه‌ای به نویسندگان و شاعران و اندیشمندان فرهنگی نوشت و در مورد لزوم تجدد و نوآوری در شعر و تغییرات در وزن، قافیه و قالب‌های شعر فارسی سوالاتی پرسید. نیمایوشیج که شانزده سال پیش از این نامه، شعرِ نو «ققنوس» را سروده بود، در جوابی کوتاه و بسیار حکیمانه نوشت:«مجلهٔ سخنمجلهٔ ادبیات و دانش و هنر امروزجواب من به پرسشنامهٔ شما به شما نرسیده است؟ تعجب می‌کنم. ولی اکنون برای من حوصلهٔ تجدید آن جواب نیست. به همین اکتفا می‌کنم: شما دیر رسیدید، قطار حرکت کرده بود!»یکی از وجوهِ جریان‌سازیِ خانلری همین پایه‌گذاری «مجلهٔ سخن» و سردبیری آن به مدت بیش از سی سال بود. نقش مجلهٔ سخن در تاثیرات عظیم فرهنگی بر جامعه در حوزهٔ ادبیات منثور و منظوم، و تألیف و ترجمه بر هیچ یک از اهالی فرهنگ پوشیده نیست.تصحیح خانلری از دیوان حافظ، که نزدیک به نیم قرن از آن گذشته است، هنوز یکی از پیراسته‌ترین و درست‌ترین تصحیحات از دیوان حافظ است. من همیشه شعر حافظ را با رجوع مشترک به سه تصحیح غنی-قزوینی، خانلری و سایه می‌خوانم و این سه تصحیح را با هم مقابله می‌کنم. در بسیاری از اوقات به دلایل متعدد زیبایی‌شناسانه و سبک‌شناسی، پیشنهاد خانلری را ترجیح می‌دهم.خانلری علاوه بر شاعری و جریان‌سازی و مصصح‌ بودن، استاد «زبان فارسی» است. مجموعهٔ مقالات و کتاب‌هایش در حوزهٔ مفاهیم تاریخی و دستوری زبان فارسی کم‌مانند و شاید بی‌نظیر است. کتاب «دستور زبان فارسی» هنوز از بهترین منابع حوزهٔ زبان‌شناسی است.اما خانلری یک وجهِ دیگر نیز دارد، که این وجه، در آخرِ عمرش، تمامیِ آن وجوهِ دیگر را تحت‌الشعاع قرار داد. خانلری به دلیل رفاقتش با #اسدالله_علم، سناتور انتصابی مازندران شد و بعدها در زمان نخست‌وزیریِ اسدالله علم، وزیر فرهنگ شد و در دوران کوتاهِ وزارتش طرح بزرگ «سپاه دانش» را راه انداخت. اما پس از انقلاب همین سابقهٔ وزارت و سناتوری برایش مصیبت شد، نه مصیبتِ کوچک، که مصیبتِ عظمی!بعد از انقلاب، خانلری زندانی شد، حساب‌هایش مسدود شد، محکوم به جریمه‌های سنگینِ مالی شد و به فقر مطلق افتاد و حتی در آستانهٔ اعدام قرار گرفت، که گویا با پایمردی #مطهری از اعدام رهایی یافت!‌برای همین ابتلا بود که در جواب شعر #اخوان_ثالث نوشته بود:هر افتخار که اندوختم، وبالم شدچه بایدم که درافزایم افتخارِ دگر؟زمانه قاصدِ شرّ است و پیک بیداد استگمان مدار که گردد به یک مدارِ دگر!روانش به مینو شاد باد.#جویا_معروفی@jooyamaroofi1