پاسخ به اقتراح باشگاه روزنامه نگاران ـ ۱۹دولت، رسانه و مسئله‌ بازخوردیک تحلیل سیستمی از تعارض منافعس

پاسخ به اقتراح باشگاه روزنامه نگاران ـ ۱۹دولت، رسانه و مسئله‌ بازخوردیک تحلیل سیستمی از تعارض منافعسلیمان گل‌پور دانش آموخته دکترای مدیریت سیستم‌هااگر موضوع استقلال رسانه از دولت را از منظر سیستم‌های پیچیده (Complex Systems) بنگریم، دیگر با یک مسئله‌ صرفاً حقوقی یا اخلاقیِ خطی روبه‌رو نیستیم، بلکه با پویایی‌های غیرخطی، حلقه‌های بازخورد و رفتارهای برآمده در یک اکوسیستم اطلاعاتی ـ قدرتی سروکار داریم.در این نگاه، سیستم شامل کنش‌گرانی (عوامل) است که با قوانین محلی و اطلاعات ناقص تصمیم می‌گیرند و با یکدیگر برهم‌کنش دارند.هدف نهایی سیستم، «دستیابی به حقیقت کارا» و «تاب‌آوری در برابر شوک‌های تصمیم‌گیری» است. حال، دو پرسش شما را با این عینک بررسی می‌کنیم:1️⃣ دولتمردان به‌عنوان مالک یا مدیر رسانه (هم‌پوشانی نقش‌ها)از دیدگاه سیستم‌های پیچیده، این وضعیت به معنای حذف حلقه‌ بازخورد منفی (Negative Feedback Loop) است:♦️ در یک سیستم سالم، رسانه نقش «حلقه‌ تصحیح‌کننده» را ایفا می‌کند. سیاست‌گذار تصمیم می‌گیرد، رسانه نتایج را رصد می‌کند، ایرادات را بازخورد می‌دهد و سیاست‌گذار مسیر را اصلاح می‌کند. این یک حلقه‌ بازخورد منفی است که سیستم را به سمت تعادل پایدار هدایت می‌کند.♦️ وقتی دولتمرد مالک رسانه شود، این حلقه‌ تصحیح‌کننده با یک حلقه‌ بازخورد مثبت (Positive Feedback) جایگزین می‌شود.یعنی خروجیِ تصمیم، ورودیِ رسانه را تقویت می‌کند و آن ورودی نیز تصمیم غلط را دوباره تأیید می‌کند. این چرخه، سیستم را به سمت شکست آبشاری (Cascading Failure) و انباشت خطاهای جبران‌ناپذیر سوق می‌دهد.از سوی دیگر، اصل بنیادین تاب‌آوری در سیستم‌های پیچیده، «تنوع عاملیت» (Agent Diversity) است.برای پردازش درست یک محیط اقتصادی پیچیده، به خبرگزاری‌هایی با منافع و چشم‌اندازهای مستقل نیاز داریم.هم‌پوشانی دولت و رسانه، «نویز» را حذف و «سیگنالِ» سوگیرانه را تقویت می‌کند و تنوع را از بین می‌برد. در نتیجه، سیستم در برابر خطاهای راهبردی بسیار شکننده (Brittle) می‌شود، نه تاب‌آور.پاسخ سیستم‌محور: این هم‌پوشانی، سمیِ کشنده برای هوشمندی جمعی سیستم است و باید به صفر برسد.2️⃣ اظهارنظر شخصی سردبیر یا خبرنگار بدون هماهنگی با مدیرمسئول در یک رسانه، ما با یک سیستم عامل‌محور (Agent-Based System) مواجهیم که برای بقا، نیازمند هم‌زمانی دو ویژگی متضاد است: «انسجام درونی» (برای تولید سیگنال قابل اتکا) و «انعطاف‌پذیری عامل‌ها» (برای انطباق با شرایط نوظهور).♦️ از منظر نسبت سیگنال به نویز‌ (Signal-to-Noise Ratio)، هر کنشگر درون سازمان، «نماینده‌ رسمی» سیستم محسوب می‌شود. اقدام فردی بدون هماهنگی، «نویز» را وارد کانال خروجی می‌کند. این نویز، هزینه‌ پردازش را برای مخاطب (بازار) افزایش می‌دهد و اعتبار برندِ سیستم را کاهش می‌دهد. در یک سیستم بهینه، برای حفظ سیگنالِ شفاف، قاعده‌ی «یک کانال، یک پیام» حاکم است.بنابراین، از منظر کارایی ارتباطی، این اقدام با جایگاه حرفه‌ای در تضاد است.اما از منظر رفتارهای برآمده و هشدار زودهنگام (Early Warning Signals)، قضیه پیچیده‌تر می‌شود.اگر مدیرمسئول (به‌عنوان گره کنترل مرکزی) خود دچار فساد یا فشار شده باشد (مثل موضوع استعفای خانم جمشیدی)، اظهارنظر شخصیِ یک سردبیر، در واقع یک «آزمون تنش» (Stress Test) از سوی زیرسیستم است.این اقدام نشان می‌دهد که سیستم، «انعطاف‌پذیری افقی» خود را از دست داده و ارتباطات عمودی (دستوری) جایگزین ارتباطات افقی (تعاملی) شده است.نتیجه‌گیری سیستمی جامعدر یک سیستم پیچیده‌ هوشمند، پاسخ به هر دو سؤال، «قاعده‌ تفکیک سطوح» (Separation of Concerns) است:۱. سطح کلان (دولت و رسانه): باید کاملاً از هم جدا باشند تا سیستم بتواند خطاهای خود را تصحیح کند.۲. سطح خرد (فرد و سازمان): فرد باید به قاعده‌ی بازی (هماهنگی با مدیرمسئول) پایبند باشد، مگر اینکه سیستم ارجاعِ داخلی (همان مدیرمسئول) از کار افتاده باشد.در آن حالت، افشاگریِ فردی، نقش «شیر اطمینانِ فشارشکن» را ایفا می‌کند تا از انفجار کل جلوگیری کند. استعفای علنیِ خودِ سردبیر، در واقع یک رفتار تطبیقی از سوی عامل هوشمند برای بازگرداندن سیستم به وضعیت تعادل است.بنابراین، به‌جای پرداختن به «مجاز یا غیرمجاز»، سیستم به ما می‌گوید: ساختاری که قوانینِ شفافِ حلِ تعارض منافع نداشته باشد و کانال‌های امن برای اعتراضِ درونی را مسدود کند، ناگزیر به سمت رفتار غیرقابل‌پیش‌بینی و خروجِ عامل‌های کلیدی (مانند استعفا) حرکت خواهد کرد.راه‌حل، نه در محدودیت اظهارنظرِ فردی، بلکه در طراحی مکانیزم‌های نهادی برای حلِ تعارضِ منافع و بازگرداندن استقلالِ عمل به کنشگرانِ پایین‌دست است.@JournalistsClub1