💢بمناسبت ۵ شهریور؛ روز بزرگداشت زکریای رازیآیا کاشف الکل، ملحد و منکر وحی و نبوت بود؟✍ نور احمد بلن

💢بمناسبت ۵ شهریور؛ روز بزرگداشت زکریای رازیآیا کاشف الکل، ملحد و منکر وحی و نبوت بود؟✍ نور احمد بلند اختر🔸️۵ شهریور، روز بزرگداشت محمد بن زکریای رازی و روز داروساز است؛ دانشمندی که نامش از ری و بغداد تا دانشگاه‌های قرون وسطای اروپا امتداد یافت.🔸️اما درباره او یک پرسش همچنان بحث‌برانگیز است: آیا رازی ملحد و منکر وحی و نبوت بود؟🔹 بخشی از این اتهام به منابعی بازمی‌گردد که از سوی مخالفان فکری او نوشته شده‌اند؛ مهم‌تر از همه أعلام النبوة اثر ابوحاتم رازی، داعی اسماعیلی، که مناظره‌ای با رازی را گزارش کرده و دیدگاه‌هایی بسیار تند درباره نبوت به او نسبت می‌دهد.اما ماجرا به این سادگی نیست.📚 ابوریحان بیرونی نیز در فهرست کتب محمد بن زکریای رازی آثاری با عناوینی مانند فی النبوات و فی حیل المتنبئین را به رازی نسبت می‌دهد؛ بنابراین نمی‌توان اصل وجود چنین مباحثی را صرفاً جعل مخالفان دانست. مشکل اینجاست که اصل این آثار از میان رفته و ما متن آنها را در اختیار نداریم.🔸️از سوی دیگر، در همین فهرست، آثاری نیز به رازی نسبت داده شده که از خدا، حکمت الهی و دفاع از برخی مباحث دینی سخن می‌گویند. بنابراین تصویر یک «منکر مطلق خدا و دین» با مجموعه شواهد موجود سازگار نیست.🔬 پژوهش‌های جدید، به‌ویژه تحقیقات پیتر آدامسون و ماروان راشد، با بررسی نقل‌قول‌هایی از آثار رازی که در نوشته‌های متأخر، از جمله آثار فخرالدین رازی، باقی مانده‌اند، نشان می‌دهند که اندیشه رازی بسیار پیچیده‌تر از برچسب ساده «الحاد» بوده است.رازی بی‌تردید عقل‌گرا و منتقد جدی سنت‌های کلامی زمان خود بود و درباره ضرورت نبوت، معجزه و رابطه عقل و وحی پرسش‌هایی بنیادین مطرح می‌کرد؛ اما این با «آتئیسم» به معنای امروزی، یعنی انکار وجود خدا، یکی نیست.🧠 از همه مهم‌تر، آثار باقی‌مانده‌ای چون الطب الروحانی نشان می‌دهند که رازی اخلاق، اصلاح نفس و فضایل انسانی را با جدیت دنبال می‌کرد. حتی در برخی مباحث فلسفی او، خداوند یکی از اصول بنیادین نظام فکری اوست.⚗️ و درباره عنوان مشهور «کاشف الکل» نیز بهتر است دقیق باشیم: تقطیر پیش از رازی سابقه داشت، اما رازی در توصیف عملی تقطیر و تهیه الکل نقشی بسیار مهم داشت و از چهره‌های برجسته تاریخ شیمی به شمار می‌رود.⚖️ بنابراین اگر بخواهیم منصفانه قضاوت کنیم:نه می‌توان رازی را صرفاً با گزارش مخالفانش «ملحد» نامید، و نه می‌توان پرسش‌های بسیار رادیکال او درباره نبوت و دین را انکار کرد.تاریخ، جای قدیس‌سازی و ملحدسازی نیست؛ جای سنجش شواهد است.شاید دقیق‌ترین تصویر از رازی این باشد:🧪 دانشمندی که در پزشکی و شیمی تجربه می‌کرد، در فلسفه می‌اندیشید و در دین و نبوت پرسش می‌کرد؛ آن‌قدر آزاداندیش که هزار سال بعد هنوز درباره مرزهای اندیشه او اختلاف داریم.