«دیوانه»؛ ستایش دیوانگی یا جست‌وجوی خویشتن؟تأملی بر «دیوانه» جبران خلیل جبران ✍🏻 ناصر رضایی‌پور ۳۰ مردادماه ۱۴۰۵«دیوانه» رمان یا مجموعه داستان به معنای متعارف نیست، بلکه مجموعه‌ای از حکایت‌های تمثیلی و شعرهای منثور کوتاه است که هرکدام می‌توانند مستقل خوانده‌شوند، اما در کنار یکدیگر، شبکه‌ای از مفاهیم تکرارشونده می‌سازند: خود و دیگری، حقیقت و ظاهر، عقل و دیوانگی، آزادی و تعلق، رنج و شادی، و نسبت انسان با امر قدسی. خودِ ساختار کتاب نیز در این میان معنادار است؛ جبران به‌جای ساختن یک روایت پیوسته، مجموعه‌ای از موقعیت‌های فشرده و نمادین می‌آفریند که اغلب با یک چرخش معنایی کوتاه به‌پایان‌می‌رسند. پژوهش‌های جدید نیز «دیوانه» را بیش‌از هرچیز اثری تمثیلی و فلسفی می‌خوانند که معنای خود را از تکرار و پیوند همین موتیف‌ها به‌دست‌می‌آورد. مهم‌ترین کلید ورود به کتاب، شاید همان عنوان باشد. «دیوانه» کسی است که از نظم پذیرفته‌شده فاصله‌گرفته و به‌همین‌دلیل از سوی دیگران دیوانه نامیده‌می‌شود. در حکایت آغازین، دزدیده‌شدن هفت نقاب، درواقع رهایی از هویت‌های ساختگی است؛ انسان تا زمانی که نقاب دارد، با انتظارات جامعه و تصویرهایی که از خود ساخته، زندگی‌می‌کند؛ اما بی‌نقاب‌شدن، همزمان آزادی و تنهایی را به‌همراه می‌آورد. این مسأله در بخش‌های دیگری مانند «دوست من» و «چهره‌ها» نیز پیگیری‌می‌شود. پژوهشی اخیر با رویکرد صوفیانه، همین تقابل میان چهره بیرونی و نفس درونی را یکی از محورهای اصلی کتاب می‌داند؛ خوانش‌های ادبی معاصر نیز بر همین مسأله «خودِ نمایشی» و «خودِ اصیل» تأکیدکرده‌اند. از این دیدگاه، «دیوانگی» در کتاب لزوماً بیماری یا فقدان عقل نیست؛ نوعی فاصله‌گرفتن از عقل عرفی و ارزش‌های تثبیت‌شده است. اما جبران درعین‌حال، دیوانگی را به‌سادگی رمانتیک نمی‌کند: رهایی از نقاب، بهای خود را دارد و آن بها تنهایی است. «دیوانه» آزادتر است، اما الزاماً خوشبخت‌تر یا آسوده‌تر نیست.در سطحی دیگر، کتاب را می‌توان متنی درباره حقیقت دانست. حقیقت در جهان جبران، اغلب چیزی نیست که از بیرون به انسان داده‌شود؛ باید از خلال زدودن نقاب‌ها، شناخت نفس و عبور از عادت‌های ذهنی به آن نزدیک‌شد. پژوهشی دانشگاهی در سال ۲۰۲۵ دقیقاً همین پیوند میان حقیقت، نفس و تزکیه را در سراسر کتاب ردیابی‌کرده‌است. البته این خوانش عرفانی نباید ما را به این نتیجه برساند که «دیوانه» یک متن صوفیانه به‌معنای دقیق و تاریخی آن است. پژوهشگران نیز بر تفاوت میان اندیشه جبران و یک نظام منسجم عرفانی تأکیدکرده‌اند. بهتر است بگوییم جبران از مجموعه‌ای از مفاهیم و تصاویر معنوی بهره‌می‌گیرد و آنها را با رمانتیسم، فلسفه شخصی و تجربه زیسته انسان مدرن درهم‌می‌آمیزد. از سوی دیگر، ردپای نیچه نیز در کتاب قابل‌ردیابی است. پژوهشی که مشخصاً به حضور بینامتنی نیچه در «دیوانه» پرداخته، شباهت‌هایی میان برخی مضامین و لحن پیامبرگونه جبران با «چنین گفت زرتشت» و دیگر آثار نیچه نشان‌داده‌است. این شباهت‌ها البته به‌معنای یکی‌بودن دستگاه فکری این دو نویسنده نیست؛ بلکه نشان‌می‌دهد جبران، در ساختن صدای حکمت‌آمیز و هنجارشکن خود، از فضای فکری مدرنیته غربی نیز تأثیر پذیرفته‌است. شاید به‌همین‌دلیل، «دیوانه» را بتوان اثری در مرز چند سنت دانست: عرفان شرقی، رمانتیسم و فلسفه مدرن غربی. جبران در میان این جهان‌ها ایستاده و زبان خاص خودش را ساخته‌است؛ زبانی که ساده و حکمت‌آمیز به‌نظرمی‌رسد، اما در زیر این سادگی، دائماً درباره هویت، قدرت، اجتماع و معنای آزادی پرسش‌می‌کند.بااین‌حال، فاصله انتقادی با کتاب هم ضروری است. بسیاری از حکایت‌ها بر دوگانه‌هایی روشن بناشده‌اند: عاقل/ دیوانه، ظاهر/ باطن، آزادی/ اسارت، خیر/ شر. این شیوه به کتاب قدرت تمثیلی و وضوح می‌دهد، اما گاهی از پیچیدگی مسأله نیز می‌کاهد. جبران بیش‌ازآنکه شخصیت‌هایی با روان‌شناسی پیچیده بسازد، صداهایی برای بیان ایده‌ها می‌آفریند. بنابراین ارزش «دیوانه» را بهتر است نه در پیچیدگی داستان‌پردازی، بلکه در قدرت تصویر، فشردگی تمثیل و ظرفیت آن برای برانگیختن پرسش‌های فلسفی جست‌وجوکرد.@Ketabkhun | کتابخون📚〰〰〰〰️〰️〰📚