بحث و نتیجه گیری در این مقاله، تلاش کردیم تا نحوۀ بازنمایی گفتمانی سوژۀ اعتیاد و معتادان در فیلم‌های سینمایی در سال‌های پس از انقلاب اسلامی و تغییرات آن در بستر زمان را مورد مطالعه قرار دهیم. چهارچوب تحلیلی و نظری مقاله، روش تحلیل گفتمانی فوکو بوده که بر اساس آن پنج فیلم - تیغ و ابریشم، باد و شقایق، بوتیک، سنتوری و ابد و یک روز- متعلق به دوره‌های زمانی- سیاسی مختلف پس از انقلاب مورد تحلیل قرار گرفته است. مطالعات پیشین دربارۀ نحوۀ بازنمایی سینمایی مسائل مربوط به اعتیاد، وجود نوعی «اعتیادپژوهی عامه‌پسند» در فیلم‌های ایرانی را تأیید می‌کند؛ بدین‌معنا که فیلم‌ها در خلال روایت‌های خود نوعی شناخت و دانش عامه‌پسند از مسائل مربوط به اعتیاد و معتادان مواد مخدر به دست می‌دهند و می‌کوشند دربارۀ علل اعتیاد تبیین و نظریه به دست دهند. این اعتیادپژوهی عامه‌پسند هرچند با «اعتیادپژوهی آکادمیک» تفاوت دارد، اما در برخی موارد به‌عنوان مکمل و الهام‌بخش دانش تجربی آکادمیک عمل می‌کنند (نک. سلطانی گردفرامرزی، 1391؛ سلطانی گردفرامرزی و اسماعیل‌زاده، 1393). فیلم‌های سینمایی به خاطر امکانات بصری و روایی، دستی باز برای نمایش و روایت عمیق از زندگی خانوادگی و اجتماعی معتادان دارند و لذا می‌توانند الهام‌بخش دانش آکادمیک و مکمل آن در جاهایی باشند که پژوهشگران دانشگاهی با محدودیت در گردآوری داده مواجه هستند. اما این، یک وجه ماجراست. فیلم‌های سینمایی، ابزار تولید گفتمان برای اثرگذاری بر مخاطبان و جهت‌دهی به افکار عمومی نیز هستند. این ویژگی مهم سینما، حاکمان سیاسی ایران طی سال‌های پس از انقلاب اسلامی را بر آن داشت تا از این ابزار در جهت بسط افکار انقلابی و دینی استفاده کنند. با پیروزی انقلاب اسلامی، مسئلۀ اعتیاد به مواد مخدر یکی از موضوعات و اُبژه‌های مهم برای گفتمان و کردار انقلابی تلقی شد و دولت و نیروهای انقلابی، درصدد مبارزه با آن تا محو کامل از عرصۀ اجتماعی برآمدند و در این میان سینما می‌توانست ابزاری قدرتمند در این رویارویی عظیم و انقلابی باشد. بنابراین، از همان سال‌های ابتدایی پس از انقلاب، ساخت فیلم دربارۀ ابژه و سوژۀ اعتیاد به مواد مخدر مورد توجه و حمایت نهادهای مختلف حاکمیتی قرار گرفت و به‌یک‌باره تعداد زیادی فیلم سینمایی دربارۀ اعتیاد و قاچاق مواد مخدر در همان یک دهۀ ابتدایی پس از انقلاب – درحالی‌که حتی اولویت کشور مسئلۀ جنگ بود - ساخته شد؛ فیلم‌هایی همچون آخرین سوار سرنوشت، تاراج، گل‌های داودی، تیغ و ابریشم و طوبا را از این لیست می‌توان نام بُرد که غالب آن‌ها نیز مورد حمایت مالی و معنوی نهادهای انقلابی قرار داشتند. هدف حمایت از ساخت فیلم دربارۀ سوژه اعتیاد، بسط گفتمان انقلاب اسلامی و پاکیزه‌کردن جامعۀ اسلامی-انقلابی از هرگونه آلودگی اخلاقی و بدنی بود. نوعی از فایده‌مندی سیاسی در ترکیب با انقلابی‌گری ضدامپریالیستی-غربی در تولید گفتار و کردار علیه مسئلۀ اعتیاد به مواد مخدر دخیل بود؛ فیلم‌های آخرین سوار سرنوشت، تاراج و تیغ و ابریشم حاصل این گفتمان ترکیبی بود. گفتمان این فیلم‌ها بر انباشتی از گزاره‌های ایدئولوژیک انقلابی علیه معتادان به مواد مخدر به‌عنوان سوژه شکل گرفته بود. هدف گفتمانی این فیلم‌ها، پالودن جامعه از مواد مخدر و به‌کارگیری حداکثر توان بدنی افراد جامعه در خدمت اهداف ضداستکباری انقلاب و جنگ بود. معضل اعتیاد به مواد مخدر، در مسیر تولید سوژه برای انقلاب و جنگ اختلالی عظیم ایجاد می‌کرد و لذا باید به‌عنوان معلول مستقیم سیاست‌های نظام طاغوتی قبل انقلاب و امپریالیسم امریکا در فیلم‌های سینمایی معرفی می‌شُد و گزاره‌های فیلم‌های عصر انقلاب و جنگ به‌خوبی از پس صورت‌بندی این گفتمان برآمده بودند. در این دوره، فیلم‌ها یک دوجین از صفات رذیله بار سوژۀ معتاد کردند؛ صفاتی همچون بی‌غیرتی، آدم‌فروشی، بی‌رحمی، بی‌خانوادگی، فرزندفروشی و... را از این سیاهه می‌توان نام بُرد که شخصیت معتاد به مواد مخدر در فیلم‌های این دوره مرتکب آن‌ها می‌شد. با فاصله‌گرفتن از جنگ و آغاز عصر سازندگی، برای چندین سال آماج گفتمانی فیلم‌های ایرانی با موضوع مواد مخدر، دیگر شخص و سوژه معتاد نبود، بلکه سوژۀ قاچاقچی مواد مخدر محور گفتمان این ژانر سینمایی شد و ستارۀ این فیلم‌ها نیز جمشید هاشم‌پور بود؛ فیلم‌هایی ازجمله عقرب، آخرین خون، طعمه، لاک‌پشت، گروگان، نیش از دستۀ فیلم‌های بازنمایی‌کنندۀ سوژۀ قاچاقچی محصول دورۀ سازندگی هستند. شخصیت قاچاقچی در فیلم‌های این دوره، معتاد به مواد مخدر نبود، بلکه از سَر سودجویی یا مأموریت از دشمن خارجی دست به تشکیل باند و قاچاق مواد مخدر می‌زد. بازسازی اقتصادی در این دوره، مجال توجه به سوژۀ معتاد را نمی‌داد و چه‌بسا بازنمایی معتاد در این دوره می‌توانست اَنگ سیاه‌نمایی و ریسک عدم‌حمایت دولتی را به همراه داشته باشد. فیلم «روسری آبی» (رخشان