جمع‌بندی(دانشگاه در سینمای پساجنگ)سینمای ایران پس از انقلاب اسلامی، به‌ویژه در دوره پساجنگ، به‌عنوان

جمع‌بندی(دانشگاه در سینمای پساجنگ)سینمای ایران پس از انقلاب اسلامی، به‌ویژه در دوره پساجنگ، به‌عنوانرسانه‌ای اثرگذار، نه‌تنها بازتاب‌دهنده تصورات اجتماعی درباره نهاد دانشگاه و دانش آکادمیک بوده، بلکه به طور فعال در برساخت این تصورات و سوژه‌های مرتبط با آنمشارکت داشته است. با بهره‌گیری از رویکرد گفتمانی میشل فوکو که گفتمان را مجموعه‌ای از «کردارها» می‌داند که به‌صورت نظام‌مند ابژه‌ها و سوژه‌ها را شکل می‌دهد، اینپژوهش به بررسی چگونگی بازنمایی دانشگاه در هشت فیلم سینمایی عصر پساجنگ منتخب ازدوره‌های سیاسی سازندگی، اصلاحات، اصول‌گرایی و اعتدال پرداخته است. همچنان که درطرح مسئله اشاره شد، نوعی سکوت استراتژیک در باب دانشگاه در سینمای دهه ابتدایی انقلاب و عصر دفاع مقدس حاکم بود و فیلم‌های بسیار اندکی درباره آن تصویر و گفتارتولید کردند. سکوت سینمایی دهه شصت که ریشه در نظارت انقلابی داشت، انباشت گفتمانی را پدید آورد که پس از 1367 در قالب بازنمایی‌های متنوع دانشگاه تخلیه شد. تحلیل 8 فیلم «دیگه چه خبر»، «پری»، «شام آخر»،«به رنگ ارغوان»، «دل‌شکسته»، «دربند»، «آااادت نمی‌کنیم» و «طعم شیرین خیال» از چهار دوره سیاسی پساجنگ نشان داد که صورت‌بندی‌های گفتمانی دانشگاه نه پدیده‌هاییثابت، بلکه محصولاتی پویا از میدان‌های قدرت و دانش در بستر تاریخی ایران پساجنگ هستند. از منظر تبارشناسی که بهردیابی تغییرات گفتمان‌ها در بستر تاریخی می‌پردازد، تبار بازنمایی دانشگاه درسینمای پساجنگ به لحظه گسست انقلاب‌فرهنگی در دهه 1360 باز می گردد. این رویداد کهبا تعطیلی دانشگاه‌ها و تلاش برای اسلامی‌سازی آن‌ها همراه بود، سوءظنی پایدار نسبت به دانشگاه به‌عنوان نهادی ناهمسو با اهداف انقلاب در درون نظم سیاسی مستقر پدید آورد. در دورهسازندگی (1368-1375)، این سوءظن با نیاز به بازسازی و توسعه تکنیکی تعدیل شد.«دیگه چه خبر» دانشگاه را «سرزمین آرزوها» معرفی و آن را فضایی برای تحقق آمال نسلجوان تصویر می‌کند که با سیاست‌های تکنوکرات‌های انقلابی آن دوره هم‌سوست. بااین‌حال،حضور کمیته انضباطی و تقابل جنسیتی (ریاضی مردانه در برابر ادبیات زنانه) نشان‌دهندهتداوم نظم انضباطی است که فوکو آن را «مراقبت و تنبیه» می‌خواند. در مقابل، فیلم«پری»، دانشگاه را فضایی سرگردان و سرکوبگر می‌بیند که روشنفکران دانشگاه-رفته رابه خودکشی یا گوشه‌نشینی می‌کشاند و با پیشنهاد عرفان شیعی به‌جای رویکرد آکادمیک،همسو با سیاست حقیقت برآمده از رویداد انقلاب‌فرهنگی گام برمی دارد. این تنش بینآرمان‌گرایی و نظارت، نشان‌دهنده تأثیر شرایط خاص تاریخی ایران است.دوره اصلاحات (1376-1383) با گشایش فضای سیاسی، دانشگاه را به میدان تکثیر گفتمان‌ها بدل کرد. «شام آخر» آن راتحت سلطه نیروهای خارج از دانشگاه (حراست و سنت مردسالاری) و شبیه به زندان بازنمایی می‌کند که اراده‌ای معطوف به اعتراف‌گیری را بر آن حاکم می‌سازد. اینگفتمان که از نظارت انقلابی دهه‌های پیشین نشأت می‌گیرد، با سبک زندگی مدرن و سنت‌شکن(ازدواج میهن و مانی) در تضاد است و برخلاف بازنمایی‌های هالیوودی، جنبه‌هایاجتماعی را به قدرت پیوند می‌دهد. در مقابل، «به رنگ ارغوان» با تأکید بر جنبش‌های مدنی و روابط سالم جنسیتی، استراتژی جذبی را پیشنهاد می‌کند که دانشگاه را از فشارامنیتی رها می‌سازد. این تغییر با سیاست‌های باز دولت خاتمی هم‌راستا بود. بااین‌حال،تداوم حضور پلیس و حراست بیانگر آن است که نظم انضباطی پیشین هنوز در این دورهپابرجاست.دوره اصول‌گرایی (1384-1391)دانشگاه را به فضایی مسئله‌زا تبدیل می‌کند؛ فیلم «دل‌شکسته» آن را منشأ تحولانقلابی می‌بیند و با سوژه‌های چندوجهی (دکتر-سردار-مجتهد) سعی در هم‌سو کردن دانشگاه با گفتمان انقلاب دارد، یافته ای که ریشه های سیاست علمی پساانقلاب فرهنگی در ایران را بازنمایی می کند. «دربند» اما بانگاهی آسیب‌شناختی، دانشجویان دختر غیربومی را سوژه‌هایی در معرض انحراف می‌بیندکه از منظر فوکو (1384) نوعی «تکثیر انحراف» است. این گفتمان، دانشگاه را به‌جای مکان تولید دانش به شکل کارخانه تولید آسیب بازنمایی می کند. دوره اعتدال(1392-1400) این تنش را با پیچیدگی بیشتری ادامه می‌دهد؛ «آااادت نمی‌کنیم» روابط استاد و دانشجو را به ابژه‌ای اخلاقی-جنسی بدل می‌کند و دانشگاه را فضایی پرخطر می‌بیند،درحالی‌که «طعم شیرین خیال» با نگاهی مثبت، آن را نهادی آکادمیک و متعهد به دانش محیط‌زیستی بازنمایی می‌کند. این تنوع بازنمایی، نشان‌دهنده نبود اجماع گفتمانی دراین دوره است.مقایسه این دوره‌ها، نظم‌های گفتمانی متفاوتی را آشکار می‌کند. در دوره سازندگی، دانشگاه «سرزمین آرزوها» (دیگهچه خبر) یا «فضایی سرگردان» (پری) است که بین آرمان‌گرایی و انضباط در نوسان است.این بازنمایی با نیاز به توسعه در آن دوره هم‌سوست. در دوره اصلاحات،