اگر از نگاه جامعه‌شناسی و روان‌شناسی به «پایان یک جنگ» بنگریم، خیلی زود روشن می‌شود که خاموش شدن سلا

اگر از نگاه جامعه‌شناسی و روان‌شناسی به «پایان یک جنگ» بنگریم، خیلی زود روشن می‌شود که خاموش شدن سلاح‌ها به معنای پایان واقعی جنگ نیست. جامعه تازه وارد مرحله‌ای می‌شود که پژوهشگران آن را «دوران گذار» می‌نامند؛ دوره‌ای که در آن خشونت نظامی فروکش کرده، اما اثرات روانی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی جنگ همچنان در بطن جامعه جریان دارد. واقعیت این است که هیچ جنگی ناگهان و بدون زمینه آغاز نمی‌شود؛ آنچه به انفجار بحران می‌انجامد، معمولاً حاصل انباشت طولانی مشکلات عمیق و حل‌نشده است.یکی از عمیق‌ترین پیامدهای جنگ، فرو ریختن «تصویر امن جهان» در ذهن انسان‌هاست. انسان به طور طبیعی جهان را تا حدی قابل پیش‌بینی و امن تصور می‌کند، اما تجربه جنگ این تصور را از هم می‌پاشد. مطالعات انجام‌شده در جوامع پساجنگ نشان می‌دهد حتی پس از پایان درگیری‌ها نیز بی‌اعتمادی، اضطراب، خشم، سوگ جمعی و احساس ناامنی می‌تواند سال‌ها در جامعه باقی بماند. بازسازی واقعی زمانی آغاز می‌شود که مردم بتوانند دوباره به آینده، به نهادها، به حاکمیت و حتی به یکدیگر اعتماد کنند.در سطح اجتماعی، مسئله محوری «اعتماد» است. بسیاری از پژوهش‌ها درباره جوامع پس از جنگ نشان می‌دهند که بزرگ‌ترین چالش نه فقط بازسازی شهرها و زیرساخت‌ها، بلکه ترمیم سرمایه اجتماعی و اعتماد میان گروه‌های مختلف جامعه و همچنین میان مردم و نهادهاست. اگر این اعتماد بازسازی نشود، جامعه ممکن است وارد چرخه‌ای از قطبی‌شدن، گسترش شایعات، انتقام‌های نمادین و تنش‌های تازه شود.در کنار این‌ها، جامعه وارد جدالی پنهان بر سر «حافظه جمعی» نیز می‌شود؛ اینکه جنگ چگونه روایت شود و چه تصویری از آن در ذهن نسل‌های آینده باقی بماند. تجربه کشورهایی مانند آلمان پس از جنگ جهانی دوم یا ایرلند شمالی نشان می‌دهد که رسیدن به نوعی روایت مشترک از گذشته، فرآیندی طولانی و گاه چند دهه‌ای است؛ مسیری که طی آن جامعه باید از میان روایت‌های متعارض عبور کند.به طور کلی، هر جامعه‌ای که از دوره‌ای از تنش شدید، بحران امنیتی یا جنگ عبور می‌کند، معمولاً با مجموعه‌ای از پدیده‌های هم‌زمان روبه‌رو می‌شود: نوعی خستگی روانی جمعی؛ جایی که مردم بیش از هر چیز به ثبات و قابل پیش‌بینی بودن زندگی نیاز دارند. افزایش حساسیت نسبت به اخبار و شایعات؛ زیرا اضطراب اجتماعی بالا رفته است. مطالبه بازگشت واقعی به زندگی عادی؛ نه صرفاً پوشاندن مسئله، بلکه احیای اقتصاد، آموزش، روابط خانوادگی و ریتم روزمره زندگی. با این حال پرسش مهم این است که آیا واقعاً می‌توان همه چیز را به قبل از زمستان، بازگرداند؟ و در نهایت ستیز روایت‌ها؛ جایی که گروه‌های مختلف تلاش می‌کنند معنای جنگ و پیامدهای آن را به روایت خود تعریف کنند.در چنین شرایطی، بازسازی اعتماد عمومی اهمیتی حیاتی پیدا می‌کند؛ عاملی که بسیاری از پژوهشگران آن را حتی مهم‌تر از بازسازی فیزیکی می‌دانند. مجموعه این نشانه‌ها برای هر ناظر واقع‌بین کافی است تا بفهمد جامعه در چه وضعیتی قرار گرفته است.ایران اکنون در آستانه خروج از آنچه ویکتور ترنر «لحظه آستانه‌ای» می‌نامد قرار دارد؛ وضعیتی میانی که در آن نظم پیشین دیگر پابرجا نیست و نظم تازه نیز هنوز شکل نگرفته است. در این میان، آسیب روانی جمعی، فرسایش نهادهای اجتماعی، بحران مشروعیت سیاسی و فشارهای اقتصادی، چهار ضلع بحرانی هستند که مدام بر یکدیگر اثر می‌گذارند.پیامد آتش‌بس در چنین شرایطی الزاماً صلح نیست، بلکه بیشتر شبیه ورود به «منطقه‌ای خاکستری» میان جنگ و بازسازی است. تجربه تاریخی کشورهایی از آرژانتین تا لبنان نشان می‌دهد عبور از این وضعیت معمولاً سال‌ها و حتی دهه‌ها زمان می‌برد؛ مگر آنکه در لحظه‌ای تاریخی، جامعه مدنی، حافظه جمعی و اراده سیاسی همزمان در یک مسیر همگرا شوند.و چنین همگرایی‌هایی در تاریخ، اغلب به ندرت رخ می‌دهند.شاید به همین دلیل است که این روزها برای بسیاری از مردم روزهایی غریب و مبهم به نظر می‌رسد؛ روزهایی که در آن هیچ چیز کاملاً قطعی و قابل اتکا نیست و حتی تحلیل بر اساس آمار و واقعیت‌ها هم همیشه پاسخی روشن به آینده نمی‌دهد.