جایگاه زن در تمدن‌های سامی در تاریخ نژادگرایانه نوشته شده، جوامع سامی به زن بها نمی داده ویا بعبار

جایگاه زن در تمدن‌های سامی در تاریخ نژادگرایانه نوشته شده، جوامع سامی به زن بها نمی داده ویا بعبارتی زن در نظر اقوام سامی وبخصوص عرب بی اهمیت وعنصری پست محسوب می شد؛ در حالی که به شواهد وقرائن تاریخی وتحولات اجتماعی به تمدن های سامی رجوع شود خلاف این نظر مشهود است. یکی از خطاهای رایج در مطالعات تاریخی، درباره جایگاه زن تنها براساس چند قانون یا چند روایت تاریخی قضاوت می شود، در حالی که تمدنها تنها با قوانین شناخته نمی‌شوند، بلکه هنر،ادبیات، اسطوره،معماری، آیین‌ها،زیورآلات، پوشاک،مجسمه‌ها، نقش‌برجسته‌ها، مُهرهای استوانه‌ای وحتی نقش‌های روی ظروف نیز بخشی از حافظه تاریخی واندیشه یک ملت را تشکیل می‌دهند. اگر زن در ذهن وفرهنگ تمدن‌های بین‌النهرین وسامی موجودی بی‌اهمیت بود، انتظار می‌رفت که عنصر مؤنث نیز از حافظه فرهنگی حذف یا دست‌کم بسیار کم‌رنگ باشد. اما شواهد تاریخی دقیقاً عکس این مطلب را نشان می‌دهد. در تمدن‌های سامی، از سومر،اکد،بابل، آشور،کلدانیان،عیلامیان وعموریان گرفته تاجوامع عرب پیش از اسلام، حضور عنصر مؤنث کاملاً آشکار است. الهه‌هایی چون اینانا(ایشتار) در بین‌النهرین وکیریریش در عیلام ولات، عزی ومنات در میان اعراب، از مهم‌ترین شخصیت‌های دینی آن دوران به شمار می‌رفتند. اگر قدرت زن در ذهن این تمدن‌ها بی‌ارزش بود، چگونه بزرگ‌ترین معابد، آیین‌ها ونیایش‌ها به الهه‌های مؤنث اختصاص می‌یافت؟ حضور زن تنها به عرصه دین محدود نبود. در ادبیات این تمدن‌ها، زنان، الهه‌ها، ملکه‌ها وکاهنه‌ها شخصیت‌های اصلی بسیاری از اسطوره‌ها،سرودها و روایت‌ها هستند. در شعر، زن نماد عشق، باروری، خرد، زندگی، اقتدار وگاه جنگ وپیروزی است. این حجم از حضور در ادبیات، نشان می‌دهد که عنصر مؤنث در تخیل واندیشه مردم جایگاهی اساسی داشت. هنر نیز همین حقیقت را روایت می‌کند. در مجسمه‌سازی، نقش‌برجسته‌ها، مهرهای استوانه‌ای،نقوش ظروف،سفالینه‌ها، زیورآلات،تاج‌ها،سربندها،گردنبندها، دستبندها،طرح لباس‌ها وحتی وسایل آرایشی کشف‌شده از تمدن‌های بین‌النهرین وجوامع سامی،تصویر ونمادهای زنانه حضوری گسترده دارند. هنرمند آنچه را که جامعه برای آن ارزش قائل است، بارها در آثار خود بازآفرینی می‌کند؛ بنابراین تکرار عنصر مؤنث در آثار هنری،تصادفی نیست. در معماری مذهبی نیز الهه‌های مؤنث دارای معابد بزرگ، کاهنان وآیین‌های ویژه بودند. این نشان می‌دهد که عنصر زنانه تنها در زندگی خصوصی مردم حضور نداشت،بلکه در عرصه عمومی، آیینی وفرهنگی نیز جایگاهی برجسته داشت. از سوی دیگر، نام بسیاری از شخصیت‌ها، آیین‌ها ونمادهای فرهنگی با عنصر مؤنث پیوند خورده است. این استمرار در نام‌ها، اسطوره‌ها، هنر وآیین‌ها، نشان می‌دهد که زن از حافظه جمعی تمدن‌های بین‌النهرین وجوامع سامی حذف نشده بود، بلکه یکی از ارکان شکل‌دهنده فرهنگ آنان به شمار می‌رفت. مجموع این شواهد دست‌کم چند نتیجه مهم را آشکار می‌سازد.نخست،عنصر مؤنث در جهان‌بینی این تمدن‌ها،حضوری پررنگ وتأثیرگذار داشته است. جامعه‌ای که برای یک مفهوم هیچ ارزشی قائل نباشد، آن را در معابد، اسطوره‌ها، هنر، ادبیات، زیورآلات، معماری وآیین‌های خود این‌گونه بازتولید نمی‌کند. دوم، مفهوم قدرت در تمدن‌های بین‌النهرین وجوامع سامی، صرفاً با نمادهای مردانه تعریف نمی‌شد. آنان برای بیان قدرت،آفرینش،باروری،عشق،زیبایی، خرد، حمایت، زندگی وحتی اقتدار سیاسی ونظامی،از نمادهای زنانه نیز بهره می‌بردند.این امر نشان می‌دهد که ذهن انسان باستان،تأثیرگذاری را منحصر به مرد نمی‌دانست. سوم،آنکه تاریخ را نباید تنها ازخلال قوانین یا گزارش جنگ‌ها مطالعه کرد. هنر،ادبیات،اسطوره، باستان‌شناسی وفرهنگ مادی نیز اسناد تاریخی‌اند وگاه حقیقتی را آشکار می‌کنند که در متون حقوقی دیده نمی‌شود. هرچه حضور یک مفهوم در آثار مادی ومعنوی یک تمدن گسترده‌تر باشد، نشان‌دهنده آن است که آن مفهوم در حافظه فرهنگی آن جامعه اهمیت بیشتری داشته است. بنابراین، شواهد تمدن‌های بین‌النهرین وجوامع سامی نشان می‌دهد که زن وعنصر مؤنث نه حذف شده بود ونه سانسور. برعکس، در لایه‌های گوناگون فرهنگ،از دین واسطوره گرفته تاهنر، ادبیات،معماری،پوشاک،زیورآلات وآیین‌ها، حضوری آشکار وماندگار داشت. این حضور گسترده ما را به این بصیرت رهنمون می‌کند که تمدن‌های سامی وباستان، برخلاف برخی تصویرسازی‌های ساده‌انگارانه، زن را عنصری اثرگذار در جهان نمادین خود می‌شناختند وبرای بازنمایی بسیاری ازمفاهیم بنیادین زندگی،از چهره ونمادهای زنانه بهره می‌گرفتند. ازاین‌رو، مطالعه تاریخ زن در تمدن‌های بین‌النهرین وجوامع سامی، نیازمند نگاهی جامع، میان‌رشته‌ای ومبتنی بر همه شواهد تاریخی است؛شواهدی که در کنار یکدیگر، تصویری عمیق‌تر و واقع‌بینانه‌تر از جایگاه زن در جهان باستان ارائه می‌کنند.اقتباس وتلخیص. سیدعبدالمجید الهامی