هژمونی بی‌ماده؛ حلقه کیان و یکی از ریشه‌های شکست اصلاحاتاهمیت حلقه کیان فقط در گردهم‌آوردن چند روشنف

هژمونی بی‌ماده؛ حلقه کیان و یکی از ریشه‌های شکست اصلاحاتاهمیت حلقه کیان فقط در گردهم‌آوردن چند روشنفکر و فعال سیاسی نبود. دستاورد اصلی این جمع، ایجاد نوعی تقسیم کار فکری بود که به نیروهای چپ اسلامی دهه شصت امکان داد از زبان انقلاب ایدئولوژیک عبور کنند و با واژگان دموکراسی، جامعه مدنی، تکثر و حاکمیت قانون سخن بگویند. هر یک از چهره‌های این شبکه، بخشی از این زبان تازه را ساختند و پیوند میان آن‌ها، چیزی بزرگ‌تر از آثار منفردشان به وجود آورد.عبدالکریم سروش نقطه آغاز این تحول را در معرفت دینی قرار داد. تفکیک میان «دین» و «معرفت دینی» به این معنا بود که دین می‌تواند مقدس باشد، اما فهم انسان‌ها از آن تاریخی، متغیر و خطاپذیر است. از اینجا نتیجه‌ای سیاسی بیرون می‌آمد: اگر هیچ فهمی از دین مصون از خطا نیست، هیچ فقیه یا نهادی نیز نمی‌تواند تفسیر خود را عین اراده خدا معرفی کند. سروش پیش از آنکه مستقیماً نظریه‌ای درباره دموکراسی عرضه کند، پایه معرفتی انحصار سیاسی روحانیت را سست کرد.محسن کدیور این حرکت را به درون فقه سیاسی برد. او نشان داد که ولایت فقیه تنها نظریه ممکن یا معتبر حکومت در سنت شیعی نیست و درون همان سنت می‌توان صورت‌های متکثری از دولت و مشروعیت سیاسی را بازسازی کرد. کتاب «نظریه‌های دولت در فقه شیعه» دقیقاً بر وجود همین تکثر تأکید داشت. (kadivar.com⁠￼) اهمیت کدیور در این بود که مخالفت با ولایت مطلقه را از اتهام خروج از تشیع نجات داد. پس از او می‌شد هم درون سنت فقهی ایستاد و هم انحصار ولایت را نپذیرفت.حسین بشیریه، اگرچه عضو محوری جلسات کیان نبود، زبان علوم سیاسی لازم برای این تحول را تأمین کرد. مفاهیمی مانند جامعه مدنی، اقتدارگرایی، نیروهای اجتماعی، مشارکت و توسعه سیاسی از طریق دانشگاه، شاگردان و مرکز تحقیقات استراتژیک وارد فضای اصلاح‌طلبی شد. سروش نشان می‌داد چرا انحصار حقیقت ناموجه است و بشیریه توضیح می‌داد جامعه متکثر چگونه باید در قالب نهادهای دموکراتیک سازمان پیدا کند.سعید حجاریان این مجموعه نظری را به راهبرد سیاسی تبدیل کرد. مسئله او این بود که چگونه می‌توان از دل ساختار دوگانه و نابرابر جمهوری اسلامی، امکان اصلاح تدریجی را بیرون کشید. توسعه سیاسی، مشارکت سازمان‌یافته، حزب، انتخابات و فشار بر نهادهای انتصابی، اجزای اصلی پاسخ او بودند. در طرح حجاریان، حزب توده‌گیر و نهادهای انتخابی قرار بود مطالبات اجتماعی را به قدرتی تبدیل کنند که بتواند از مراکز انتصابی امتیاز بگیرد. (cambridge.org⁠￼)محمدجواد غلامرضا کاشی نیز حلقه اتصال این نظریه‌ها به جهان معنا، هویت و تجربه عمومی بود. او با نقد ایدئولوژی دینی، بازخوانی شریعتی و تحلیل گفتارهای سیاسی نشان داد که سیاست فقط رقابت نهادها نیست؛ رقابت روایت‌هایی است که مردم از طریق آن‌ها خود و جامعه را می‌فهمند. مقاله او درباره «شریعتی، ایدئولوژی دینی و اقتدارستیزی» در کیان ۱۳۷۵ نمونه‌ای از همین مداخله بود. (ensani.ir⁠￼)حاصل این تقسیم کار، زبانی نسبتاً منسجم بود: معرفت دینی خطاپذیر است؛ بنابراین هیچ‌کس مالک حقیقت نیست؛ جامعه به‌طور طبیعی متکثر است؛ دولت نباید نماینده یک قرائت مقدس باشد؛ قدرت باید به قانون محدود شود؛ و تغییر نیز باید از مسیر جامعه مدنی، انتخابات و اصلاح تدریجی پیش برود.این زبان توانست بخش مهمی از چپ اسلامی را متحول کند، زیرا خروج از گذشته را بدون فروپاشی کامل هویت دینی ممکن می‌ساخت. فرد لازم نبود اعلام کند که از اسلام عبور کرده است؛ کافی بود بگوید فهم پیشین ما از اسلام خطا، تاریخی یا ایدئولوژیک بوده است. به این ترتیب، نقد دهه شصت به‌جای آنکه به انکار کامل هویت انقلابی منجر شود، به بازسازی آن در قالب روشنفکری دینی و اصلاح‌طلبی انجامید.اما درست در همین نقطه، کسری بزرگ این زبان آشکار می‌شود. اعضای این شبکه درباره حقیقت، مشروعیت، قانون، آزادی و مشارکت نظریه ساختند، اما درباره مالکیت، تخصیص منابع، تشکیل طبقات و بازتولید مادی قدرت، زبان مشترک مشابهی پدید نیاوردند.در دستگاه آنان، قدرت عمدتاً به معنای انحصار حقیقت، سرکوب آزادی یا تسلط نهادهای انتصابی بود. اما قدرت فقط حق فرمان‌دادن یا توان تحمیل یک قرائت نیست. قدرت همچنین توان تعیین این امور است که ارز، اعتبار بانکی، نفت، زمین، مجوز، قرارداد، استخدام، یارانه و بودجه به چه کسانی برسد. نهادی که این جریان‌های تخصیص را کنترل می‌کند، حتی اگر مشروعیت فکری خود را از دست بدهد، همچنان می‌تواند نیرو استخدام کند، متحد بسازد، مخالفان را وابسته نگه دارد و خود را بازتولید کند.در زبان اصلاحات، دولت بیشتر مجموعه‌ای از اصول قانون اساسی و نهادهای انتخابی و انتصابی دیده می‌شد، نه تراکم مادی شبکه‌هایی که از طریق نفت، بانک، بنیاد، شرکت، شهرداری، زمین و بودجه عمومی به یکدیگر متصل شده‌اند.