نظریه و آرشیو:واقعیت تاریخی چگونه به دانش تاریخی بدل می‌شود؟🔹تصور کنید در یکی از صبح‌های زمستان سال ۱۳۱۳ هستیم. در زمین‌های جلالیه، جایی که هنوز پردیس آشنای دانشگاه تهران ساخته نشده است، گروهی از وزیران، معماران، استادان و مقامات دولتی گرد آمده‌اند. تالار تشریح دانشکده طب را افتتاح می‌‌کنند. بعد چند عکس گرفته می‌شود و سخنرانی‌هایی ایراد می‌شود. بعدها همین لحظه بارها به ‌عنوان «روز تأسیس دانشگاه تهران» بازگو خواهد شد. اکنون مورخی وارد آرشیو می‌شود و می‌پرسد: دانشگاه تهران دقیقاً در چه روزی تأسیس شد و مؤسس آن چه کسی بود؟🔹پرسش در نگاه نخست ساده است. کافی است سند درست را بیابیم. قانون «اجازه تأسیس دانشگاه در تهران» در هشتم خرداد ۱۳۱۳ به تصویب مجلس شورای ملی رسید. ماده نخست به وزارت معارف اجازه می‌داد مؤسسه‌ای به نام دانشگاه برای تعلیم درجات عالی علوم، فنون، ادبیات و فلسفه در تهران تأسیس کند. اما مراسم گشایش دانشگاه و نصب لوح یادبود در پانزدهم بهمن همان سال برگزار شد. پیش از هر دو تاریخ نیز مدرسه طب، مدرسه حقوق و علوم سیاسی، دارالمعلمین عالی و چند مؤسسه دیگر وجود داشتند و بعداً در سازمان دانشگاه ادغام شدند. پس کدام تاریخ، تاریخ تأسیس است: تاریخ تصویب قانون، تاریخ گشایش نمادین، زمان آغاز ساختمان‌ها، نخستین ثبت ‌نام دانشجویان، یا لحظه‌ای که نهادهای پیشین در ساختاری تازه به یکدیگر پیوستند؟🔹درباره «مؤسس» نیز مسئله به همین اندازه پیچیده است. می‌توان از رضاشاه سخن گفت که قدرت سیاسی و منابع دولتی را بسیج کرد؛ از علی‌اصغر حکمت که به‌عنوان وزیر معارف لایحه را پیش برد و نخستین رئیس دانشگاه شد؛ از عیسی صدیق که درباره سازمان دانشگاه مطالعه و طرح تهیه کرد؛ از آندره گدار و دیگر معماران که صورت فضایی دانشگاه را پدید آوردند؛ از نمایندگان مجلس که مبنای حقوقی آن را تصویب کردند؛ یا از استادان و مدارس عالی پیشینی که بدون آنها نهادی برای ادغام و بازسازی وجود نداشت. آیا «مؤسس» نام یک شخص است، عنوان یک مقام، یا نام فشرده فرایندی نهادی و جمعی؟🔹در بحث رابطه نظریه و واقعیت تاریخی، تاریخ‌نویس پیش از هر چیز وظیفه دارد واقعه را درست گزارش کند؛ پژوهش‌هایی که شتابزده در قالب نظریه قرار می‌گیرند گاه از توصیف صحیح بازمی‌مانند؛ جامعه‌‌شناس یا پژوهشگر علوم سیاسی ممکن است روایت کلانی بسازد، بی‌آنکه حتی روز تأسیس یا مؤسس دانشگاه تهران را به درستی تشخیص دهد. لذا، هیچ ظرافت نظری نمی‌تواند تاریخ نادرست، سند جعلی یا نسبت بی‌اساس را نجات دهد. اگر واقعه‌ای در روز معینی رخ نداده باشد، نظریه حق ندارد آن را به آن روز منتقل کند.🔹اما همین مثال نتیجه‌ای دیگر نیز دارد. برای یافتن «فکت درست» باید ابتدا بدانیم تأسیس را چه می‌نامیم. تصویب حقوقی؟ گشایش تشریفاتی؟ پیدایش سازمان اداری؟ آغاز آموزش؟ یا تکوین تدریجی یک نهاد؟ سند بدون پاسخ به این پرسش نمی‌تواند یک تاریخ را به‌عنوان تاریخ نهایی برگزیدند. نظریه جای واقعیت را نمی‌گیرد؛ نظریه به ما می‌گوید دقیقاً کدام واقعیت را می‌جوییم و چرا یکی از چند تاریخ ممکن برای استدلال ما اهمیت بیشتری دارد. بنابراین اختلاف اصلی میان وفاداری به سند و علاقه به نظریه نیست. اختلاف بر سر این است که آیا نمی‌توان سند را بدون پرسش خواند. استدلال من این است: نظریه، در معنای گسترده آن، پرسش را سامان می‌دهد؛ شواهد تاریخی پاسخ را محدود و اصلاح می‌کنند؛ و مقایسه تجربی توضیح را می‌آزماید و در صورت لزوم دگرگون می‌سازد.آرشیو از کجا آغاز می‌شود؟🔹فرض کنیم تاریخ‌نگاری اعلام کند که می‌خواهد تاریخ را بدون نظریه بنویسد. او از مفاهیم انتزاعی و زبان فلسفی خسته است و می‌گوید وظیفه‌‌اش ساده‌تر است: به آرشیو می‌روم، اسناد را با دقت می‌خوانم و می‌گذارم واقعیت‌ها خود سخن بگویند. این آرزو قابل فهم است، زیرا تاریخ‌نگاری بدون احترام به مقاومت شواهد به داستان پردازی بدل می‌شود. اما پیش از آنکه نخستین پرونده گشوده شود، مشکلی پدید می‌آید: از کجا باید آغاز کرد؟🔹آرشیوی را در نظر بگیریم که هزاران سند از ایران قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم در آن نگهداری می‌شود: مکاتبات دیپلماتیک، گزارشهای نظامی، فرمان‌های درباری، دفترهای مالیاتی، نامه‌های خصوصی، سفرنامه‌ها، نقشه‌ها، ترجمه‌ها، نظام‌نامه‌های مدارس، خاطرات، عکس‌ها و طرحهای معماری. کدام مجموعه را باید درخواست کرد؟ دوره زمانی پژوهش کجاست؟ آیا تاریخ آموزش عالی ایران با دارالفنون آغاز می‌شود، با اعزام محصلان به اروپا، با مدارس عالی تخصصی، یا با قانون ۱۳۱۳؟ آیا فرمان دولتی شاهدی است بر تحقق اصلاحات، یا فقط شاهدی بر آرزوی دولت برای اصلاح؟ادامه یادداشت 👇https://t.me/mardomnameh