ادامه یادداشت ☝️🔹اگر شکست نظامی ضرورتاً اصلاحات متمرکز ایجاد می‌کند، چرا شکست‌های مشابه در ایران، ع

ادامه یادداشت ☝️🔹اگر شکست نظامی ضرورتاً اصلاحات متمرکز ایجاد می‌کند، چرا شکست‌های مشابه در ایران، عثمانی، روسیه، چین و ژاپن دگرگونی‌های نهادی متفاوتی پدید آورد؟ اگر فشار اروپایی علت پیدایش آموزش مدرن است، چرا جوامع زیر فشارهای مشابه مدارس، برنامه‌های درسی، زبان‌های اصلاح و نسبت های متفاوتی میان دانش و دولت ساختند؟ اگر تصویب قانون لحظه تأسیس نهاد است، آیا همین معیار را درباره دانشگاه‌های دیگر نیز به کار می‌بریم، یا در آن موارد آغاز تدریس، استقلال سازمانی یا شکلگیری پردیس را ملاک قرار می‌دهیم؟🔹مقایسه به معنای انکار یگانگی هر تاریخ نیست و نباید جوامع را به نمونه‌های قابل تعویض تبدیل کند. هدف آن تمایز توضیح علّی از توصیفی است که فقط با واژگان نظری تکرار شده است. تحلیل تاریخی تطبیقی می‌تواند نشان دهد شرطی ضروری، کافی، تسهیل کننده یا صرفاً همراه بوده است؛ همچنین آشکار می‌کند که پیامدهای ظاهراً مشابه گاه از فرآیندهای کاملاً متفاوت حاصل شده‌اند. مقایسه فقط میان کشورها نیست. درون یک جامعه نیز می‌توان استانها، نهادها، نسل‌ها، گروه‌های اجتماعی، پروژه‌های موفق و پروژه‌های شکست خورده را سنجید. می‌توان مدرسه‌هایی را که دوام آوردند با مدرسه‌هایی که ناپدید شدند، اصلاح نظامی را با اصلاح اداری، یا مفاهیمی را که وارد زبان عمومی شدند با ترجمه‌هایی که رد اندکی بر جا گذاشتند مقایسه کرد. این روش مانع می‌شود نتیجه‌ای را که سرانجام پیروز شد، یگانه مسیر ممکن گذشته تصور کنیم.🔹عینیت به مثابه یک عملاگر مورخ ناگزیر با مفهوم آغاز می‌کند و آرشیو نیز درون مناسبات قدرت شکل گرفته است، آیا باید عینیت را کنار گذاشت؟ پیشنهاد من بازتعریف آن است. عینیت نمی‌تواند به معنای فقدان دیدگاه باشد؛ هیچ مورخی بیرون از زبان، جامعه و زمان نمی‌ایستد. عینیت همچنین به معنای گردآوری همه واقعیت ها نیست، زیرا شمار واقعیت های مربوط به هر گذشته عملاً نامحدود است.🔹عینیت تاریخی را بهتر است نوعی عمل انتقادی بدانیم: پرسشها را آشکار کنیم؛ منشأ و محدودیت منابع را توضیح دهیم؛ واقعه را از استنباط جدا سازیم؛ با شاهد ناسازگار روبه‌رو شویم؛ توضیح‌های بدیل را مقایسه کنیم؛ و مسیر رسیدن از سند به نتیجه را در معرض بررسی دیگران قرار دهیم. لورین دستون و پیتر گالیسون در تاریخ مفهوم عینیت نشان داده‌اند که عینیت استعدادی ازلی و یکپارچه نیست، بلکه مجموعه‌ای تاریخی از فضیلت‌ها و شیوه‌های معرفتی است. برای مورخ، این فضیلت‌ها شامل دقت، صداقت درباره عدم قطعیت، انصاف در برابر شواهد مخالف و آمادگی برای تجدیدنظر است.🔹از این منظر، «گزارش درست از واقعه» نه مخالف نظریه، بلکه بخشی از همین اخلاق عینیت است. باید تاریخها را بررسی کرد، اسناد را سنجید و نام‌ها را بی‌دلیل به مقام «مؤسس» نرساند. اما پاسخ نظریه‌ای نیز ضروری است: باید روشن کنیم چرا یکی از تاریخها را برگزیده‌ایم، تأسیس را چگونه تعریف کرده‌ایم و عاملیت نهادی را چگونه میان شاه، وزیر، مجلس، متخصصان و سنت‌های پیشین توزیع می‌کنیم. دقت در فکت، ما را از مفهوم بی‌نیاز نمی‌کند؛ مفهوم را پاسخ‌گوتر می‌سازد.🔹دیدگاه مورخ نیز اگر انکار نشود می‌تواند منبع شناخت باشد. بسیاری از پرسشهای تازه زمانی وارد تاریخ‌نگاری شدند که پژوهشگران غیبت‌هایی را دیدند که پیشینیان طبیعی می‌پنداشتند: تاریخ زنان، بردگان، کارگران، اقلیتها، استعمارشدگان و زندگی روزمره. این تاریخها با ترک شواهد پدید نیامدند؛ پرسشهای مفهومی تازه اسناد مهجور را مرئی کردند و آرشیوهای تازه‌ای از راه تاریخ شفاهی، فرهنگ مادی، بازسازی جمعیتی و خواندن اسناد رسمی برخلاف مقصود اولیه آنها ساختند.🔹نتیجه: نه انباشت، نه آیین جزمیبه مورخی بازگردیم که می‌خواست بدون نظریه وارد آرشیو شود. میل او به احترام گذاشتن به سند ستودنی بود؛ خطایش این بود که احترام را با بی‌گناهی مفهومی یکی گرفت. هیچ آرشیوی به تنهایی نمی‌گوید از کجا آغاز کنیم، کدام غیبت معنادار است، چه چیزی یک واقعه می‌سازد، یا چرا یک توالی رخداد باید کنار توالی دیگری توضیح داده شود. اینها داوریهای تاریخی‌اند و به مفهوم نیاز دارند.اما مفهوم مالک گذشته نیست. نظریه باید در معرض سند، شی، شهادت، آمار، تصویر، معماری، چشمانداز، سکوت و مقایسه باقی بماند. شواهد ممکن است ما را وادار کنند ادعایی را محدود کنیم، مقوله‌ای را کنار بگذاریم، عاملیت را دوباره توزیع کنیم، یا امکانی را ببینیم که چارچوب نخستین ما حذف کرده بود. رابطه تاریخ و نظریه نه جنگی است که در آن باید یکی را برگزید، و نه تقسیم کاری ساده که نظریه معنای کلی بدهد و آرشیو واقعیت های جزئی. این رابطه حرکتی پیوسته است.ادامه یادداشت 👇https://t.me/mardomnameh