از بت‌سازی تا بت‌شکنی: تأملی در نسبت ما با میراث شریعتی، شاملو و فاجعه شتاب‌زدگی فکریدر جستجوی «انسا

از بت‌سازی تا بت‌شکنی: تأملی در نسبت ما با میراث شریعتی، شاملو و فاجعه شتاب‌زدگی فکریدر جستجوی «انسان» در میان «اسطوره‌ها»🔸سال‌هاست که در فضای فرهنگی و روشنفکری ایران، نام‌هایی چون علی شریعتی و احمد شاملو، نه به مثابه انسان‌هایی با همه پیچیدگی‌هایشان، که به مثابه نمادهایی مقدس یا شخصیت‌های مطرود بازنمایی می‌شوند. هرکه از آن‌ها سخن می‌گوید، یا در مقام مرید و مداح ظاهر می‌شود، یا در مقام منتقد و مخالف. آنچه در این میان گم می‌شود، خود انسان است؛ انسانی که زیست، اندیشید، خطا کرد، تاثیر گذاشت و رفت. و آنچه پس از او می‌ماند، نه خود او، که تأویل‌هایی است که هر گروه به نفع خود از او ساخته است.🔸موسی غنی‌نژاد، اقتصاددان لیبرال، در مناظرات اخیر خود، نقدی تند بر شریعتی وارد کرده و او را به «ارائه مجموعه‌ای از داستان‌های خیالی» متهم کرده است. از سوی دیگر، هواداران شریعتی، او را همچنان «معلم» و «رهبر فکری» نسلی می‌دانند که انقلاب ۵۷ را رقم زد. اما آنچه در این میان نادیده گرفته می‌شود، خودِ شریعتی است با همه تناقض‌هایش؛ شریعتی‌ که در پایان عمر، در نامه‌ای به مرتضی مطهری خود نیز از تناقض‌های خویش آگاه بود، اما ما اصرار داریم آن‌ها را یا کامل یا مردود بدانیم.🔸علی شریعتی در دهه‌های ۴۰ و ۵۰ شمسی ظهور کرد؛ دوره‌ای که گفتمان چپ مارکسیستی بر فضای روشنفکری ایران سلطه داشت و در عین حال، رژیم پهلوی با سرکوب سیاسی و اختناق، هرگونه نقد آشکار را ناممکن ساخته بود. در چنین فضایی، شریعتی راهی میانه یافت: او با اسلامی انقلابی در برابر اسلام سنتی و اسلام صفوی، توانست هم در میان جوانان مسلمان نفوذ کند و هم از اتهام «غرب‌زدگی» مصون بماند.🔸او به درستی دریافته بود که توده‌های محروم جامعه ایران، نیازمند زبانی هستند که با آن سخن بگویند؛ زبانی که از درون سنت اسلامی برآمده باشد و در عین حال، پیام رهایی‌بخش داشته باشد. او می‌گفت: «وقتی با توده‌ها جمع می‌شویم، آیا می‌دانیم چگونه با آن‌ها حرف بزنیم؟ روشنفکران ما در قرن ۱۳ زندگی می‌کنند اما افکارشان را از روشنفکران اروپای قرن ۱۹ و ۲۰ وام گرفته‌اند... از دید توده ما، مردم عادی روستایی هستند و شما نمی‌توانید با آن‌ها همانطور حرف بزنید که جان مور با کارگران بریتانیایی در ۱۸۶۴ حرف می‌زد».🔸این نگاه، هرچند از منظر آکادمیک، «غیردقیق» و «عامیانه» ارزیابی می‌شود، اما از منظر کنش‌گری اجتماعی، هوشمندانه است. شریعتی به دنبال «نظریه توسعه» نبود؛ او به دنبال بیداری بود. و این تفاوت، کلید فهم پروژه اوست.🔸غنی‌نژاد اما از منظری دیگر به شریعتی می‌نگرد. او به عنوان یک اقتصاددان لیبرال، توسعه را فرآیندی می‌داند که با حاکمیت قانون، اقتصاد رقابتی و آزادی‌های فردی گره خورده است. از این منظر، شریعتی نه تنها راهی برای توسعه ارائه نداد، بلکه با ایدئولوژیک‌کردن اسلام و تحریک توده‌ها علیه مدرنیته، به نوعی مانع توسعه شد.نقد غنی‌نژاد در سه سطح قابل خلاصه است:ادامه یادداشت 👇https://t.me/mardomnameh