♦️امپراطوری عقل سلیم ( حاشیه‌ای بر یک سخنرانی تاریخ‌نگارانه )🔸سخنرانی آقای هاشم آقاجری در نشست «باز

♦️امپراطوری عقل سلیم ( حاشیه‌ای بر یک سخنرانی تاریخ‌نگارانه )🔸سخنرانی آقای هاشم آقاجری در نشست «بازخوانی مشروطه در افق ایران امروز» (دقایق ۱۳ تا ۵۲ پوشه‌ی صوتی) یک نمونه‌ی تیپیک از کار مورخانه است: همه‌چیز را می‌گوید و هیچ‌چیز نمی‌گوید. دریغ از یک بینش به‌یادماندنی، نکته‌ای که مختص به سخنران و حاصل تأملات شخصی او باشد، چیزی را در ذهن مخاطب درباره‌ی موضوع بحث تغییر دهد، گوشه‌ای نامکشوف را پیش چشم او بیاورد یا نظرگاهی نو برای نگریستن به موضوعی آشنا و کهنه به او ارائه دهد.🔸کم‌تر کسی موضوع بحث خویش را به‌قدر یک استاد مسلم رشته‌ی تاریخ می‌شناسد؛ تردیدی نیست که اشراف و تسلط دیگرانی که مدام در باب مشروطه و نهضت ملی و غیره سخن می‌گویند، حتی به گرد پای اساتید تاریخ نمی‌رسد. آن‌چه برای دیگران تازه و بی‌سابقه و درخشان است، نزد دست‌اندرکار تاریخ و تاریخ‌نگاری نکته‌ای مکرر و ساده و پیش‌پاافتاده است؛ او پیگیرانه و خستگی‌ناپذیر به وجوه گوناگون «موضوع مطالعه»ی خویش پرداخته است. و دقیقاً همین وضع تناقض‌آلود، پرسش‌هایی شایسته‌ی توجه برمی‌انگیزد: چرا آن‌همه تسلط و اشراف به هیچ ثمره‌ی قابل‌توجهی ختم نمی‌شود؟ چرا محصول آن رابطه‌ی جدی و مداوم با موضوع مطالعه صرفاً به تکرار بی‌پایان بینش‌ها و مفاهیم و نظریه‌های متنوع، متفاوت - و امیدوارم غیرمتناقض - دیگران ختم می‌شود؟ به بیان موسع‌تر، چرا کتاب‌ها و مقالات و سخنرانی‌های دست‌اندرکاران رشته‌های دیگر چیزی به ما می‌گوید و به یادمان می‌ماند و حتی توسط خود ما مورد کاربست و استفاده قرار می‌گیرد، اما مداخلات ما، در بهترین صورت، از نقد کردن و بی‌اعتبار ساختنِ بی‌ثمرِ آن‌ها فراتر نمی‌رود؟ نکته‌ای اساسی در کار است؛ همه‌چیز را نمی‌توان به هوچی‌گری و جسارت و بی‌احتیاطی و صدای بلندتر دیگران تقلیل داد. برای آن‌که بحث خیلی زود به دعواهای صنفی و رشته‌ای مرسوم فروکاسته نشود، بگذارید چنین بپرسیم: چرا یکی از آن عینک‌ها و بینش‌ها و مفاهیم و نظریه‌های پرشمار و بی‌پایانی که استاد خود به سودمندی و آن‌ها متوسل می‌شوند، از دل مطالعات و تأملات پیگیر و آن اشراف و تسلط بی‌همتای شخصی‌شان حاصل نمی‌شود؟ بسیاری الگوهای عالی در اختیار داریم و آن تسلط تمام‌عیار بر موضوع هم که هست، چرا نمی‌توانیم یک بینش اختصاصی بر این گنجینه بیفزاییم؟🔸این سخنرانی محل سیطره‌ی تمام‌عیار عقل سلیم است؛ آن‌چه همگان در مواجهه با بحثی درباره‌ی مشروطه و ارتباطش با امروز، در لحظه‌ی نخست، ناخودآگاه بدان می‌اندیشند و باور دارند. جامعه‌ی ما امروز با «مخاطره» و «تنگنا» مواجه است؛ مشروطه «پروژه‌ای ناتمام» بوده است؛ ما «ایده‌ی شهروند» را از غربی‌ها گرفتیم و خواستیم در جامعه‌ی خود محقق‌اش کنیم، اما موانعِ بسیار مانع شدند و هنوز هم در کشمکش رعیت و شهروند به سر می‌بریم؛ منورالفکران و تحول‌خواهان در عصر پیشامشروطه «پروژه‌ای» داشتند که با پیروزی انقلاب مشروطه و تحولات پس از آن تبدیل به «پروسه» نشد (در این مورد، حتی معنای جدی‌تر و مفهومی‌تر اصطلاحات تکرار و تقلید نشده است - همان دوگانه‌ی ایده‌ی ذهنی و تحقق عینی آن در عمل مدنظر است)؛ «پروبلماتیک مشروطه» هنوز هم نزد ما حاضر است و دو دشمن مردم ایران (استبداد داخلی و استعمار خارجی) در سه رویداد بزرگ تاریخ معاصر ایران، یعنی مشروطه و نهضت ملی و انقلاب ۵۷ اجازه‌ی حل و نسخ آن را نداده‌اند؛ انقلاب ۵۷ از «ائتلاف نیروهای مدرن و بنیادگرایان» زاده شد و هنوز هم این دو عنصر، یعنی «ولایت» و «جمهور مردم» در حال کشمکش هستند و… آیا در این دست سخنان، نکته‌ای تبیین‌گر و روشنایی‌بخش وجود دارد؟ مگر کار مفهومی و نظری (یا شاید هر نوشته و سخنرانی و مصاحبه‌ی ساده‌ی دیگری) نباید شیوه‌ی نگریستن نو و ناآشنا و یاری‌گری به ما ارائه دهد که موجب شود با عینکی تازه جایی و چیزی را ببینیم که قبلاً نمی‌دیدیم؟🔸این سخنرانی به‌هیچ‌وجه خالی و بی‌مایه نیست؛ اتفاقاً همه‌چیز در آن هست. سخنران محترم نه‌تنها بر موضوع بحث خویش، یعنی تحولات مشروطه (رخدادها، تحولات، رسائل، مواضع و غیره)، بلکه همچنین بر تمامی ابزارهای مفهومی و نظری ممکن و محتمل برای توضیح و تبیین و تفسیر آن‌ها (برآمده از جامعه‌شناسی و جامعه‌شناسیِ تاریخی و اقتصاد و فلسفه و زبان‌شناسی و غیره) نیز اشراف دارند. در این‌جا، همه‌چیز هست: از بحث زیربنا و روبنا گرفته تا گسست ذهن و عین؛ از آغاز تحول با پروژه‌ی فکری نخبگان و منورالفکران گرفته تا تعیین‌گریِ وضع مادی و عینیِ دست‌وپاگیر؛ «هم بحران توسعه‌نیافتگی داریم و هم بحران وابستگی به روس و انگلیس و هم بحران دولت ضعیف و درمانده و هم بحران فقر و بی‌عدالتی»؛ هم بر فقدان «فرهنگ سیاسیِ نخبگان» در مجالس صدر مشروطه تأکید می‌شود و هم بر «ناامنی» و «قحطیِ» تحمیل‌شده از بیرون و هم بر تسلط «بورژوازی کمپرادور»ادامه یادداشت 👇https://t.me/mardomnameh