ادامه یادداشت ☝️🔸مکی، هم‌زمان با تألیف این اثر، در نوشته‌ها و گفت‌وگوهای متعدد خود، پرده از قرارداد

ادامه یادداشت ☝️🔸مکی، هم‌زمان با تألیف این اثر، در نوشته‌ها و گفت‌وگوهای متعدد خود، پرده از قراردادهای نابرابر نفتی و رفتار استعماری شرکت نفت انگلیس در ایران برداشت و از این رهگذر، سهم درخور توجهی در آگاهی عمومی ایرانیان نسبت به میراث استعمار اقتصادی ادا کرد. پس از انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ نیز، با آن‌که او دیگر بازیگر صحنه‌ی سیاست نبود، حکومت تازه‌برآمده و پژوهشگران تاریخ شفاهی، او را همچون شاهدی زنده از رویدادهای دهه‌های بیست و سی خورشیدی می‌نگریستند و گفت‌وگوهای فراوانی، از جمله درباره‌ی زمینه‌ها و عوامل کودتای ۲۸ مرداد، با او ترتیب دادند.🔸در همان دهه‌های پایانی عمر، مکی زندگی نسبتاً آرامی در تهران داشت؛ ازدواج کرده و صاحب فرزندانی بود، هرچند به‌خلاف زندگی پرهیاهوی سیاسی‌اش، از زندگی خصوصی‌اش کمتر سخن گفت. حسین مکی سرانجام در هفدهم آذر ۱۳۷۸، در تهران درگذشت و در قطعه‌ی هنرمندان بهشت‌زهرا به خاک سپرده شد. مرگ او، نقطه‌ی پایانی بود بر زندگی مردی که در فاصله‌ی کوتاهی از عمر خود، هم قهرمان ملی‌شدن نفت خوانده شد و هم منتقد سرسخت همان کسی که در کنارش این نهضت را رهبری کرده بود؛ مردی که پویان اللهیاری، در نوشته‌ای که اندکی پس از درگذشت او منتشر شد، از او با عنوان «سیاستمداری که به تاریخ پیوست» یاد کرد (اللهیاری، ۱۳۷۸: ۵۰). این تعبیر، شاید بهترین توصیف برای مردی باشد که هم در متن رویدادها زیست و هم در حاشیه‌ی همان رویدادها، قلم به دست گرفت تا آن‌ها را برای آیندگان ثبت کند.🔸دانشجویانی که به تاریخ ایران معاصر می‌پردازند، اغلب با وسوسه‌ی ساده‌سازی روبه‌رو می‌شوند؛ وسوسه‌ای که کنشگران را به دو دسته‌ی خادمان ملت و خائنان به آن تقسیم می‌کند. سرگذشت حسین مکی، دقیقاً به همین دلیل بایسته‌ی مطالعه است؛ زیرا نشان می‌دهد که وفاداری به یک آرمان -در این‌جا، آرمان ملی‌شدن نفت- می‌تواند با مخالفت با رهبر همان آرمان همراه شود، بی‌آن‌که لزوماً یکی از این دو، دروغ یا خیانت باشد. آن‌چه از سرگذشت او برمی‌آید، بیش از هر چیز، این نکته را به یاد می‌آورد که تاریخ، به‌ندرت اجازه می‌دهد کنشگرانش را در قالب ساده‌ی قهرمان یا ضدقهرمان جای دهیم. مکی، در چشم برخی، همچنان سرباز فداکاری است که با شجاعت در برابر استعمار ایستاد؛ و در چشم برخی دیگر، سیاستمداری جاه‌طلب است که اختلاف شخصی را بر مصلحت نهضت مقدم داشت. شاید حقیقت، جایی میان این دو روایت نهفته باشد؛ و شاید همین دشواری داوری است که مطالعه‌ی زندگی چهره‌هایی چون او را، برای دانشجویان تاریخ و به‌ویژه علاقه‌مندان تاریخ مردم، تا این اندازه پرثمر می‌سازد. برای کسانی که دل در گرو تاریخ مردم دارند، زندگی مکی این پیام را نیز به همراه دارد که حتی در قلب نهادهای رسمی قدرت -مجلس، احزاب، وزارتخانه‌ها- می‌توان رد پای خواست‌های عمومی مردم را دنبال کرد؛ و مورخ، وظیفه‌ای جز آشکارکردن همین پیوندهای پنهان ندارد. تاریخ مردم، در نهایت، تنها روایت قهرمانان بی‌خدشه نیست؛ روایت انسان‌هایی است با همه‌ی تناقض‌ها، دودلی‌ها و گزینش‌های دشوارشان؛ و حسین مکی، در این معنا، یکی از صادق‌ترین آینه‌های آن دوران پرآشوب از تاریخ ایران است.✍ سمیرا جعفری؛ کارشناسی ارشد تاریخ ایران اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد یادگار امام (ره)،۱۱ شهریور ماه 1405https://t.me/mardomnameh