ادامه یادداشت ☝️🔸پس از تصویب قانون ملی‌شدن صنعت نفت و آغاز عملیات خلع‌ید، مکی راهی خوزستان شد و نزد

ادامه یادداشت ☝️🔸پس از تصویب قانون ملی‌شدن صنعت نفت و آغاز عملیات خلع‌ید، مکی راهی خوزستان شد و نزدیک به سه ماه مسئولیت امور عمرانی آن منطقه را برعهده گرفت. در سال ۱۳۳۰ بود که او، در حرکتی نمادین، تابلوهای شرکت نفت ایران و انگلیس را از تأسیسات نفتی پایین کشید؛ کنشی که پیام تشکر مصدق و کاشانی را برای او به همراه آورد و مطبوعات و هواداران نهضت، لقب «سرباز فداکار وطن» را نثار او کردند (امیر مکی، ۱۳۹۷). در آن روزها، کمتر کسی گمان می‌برد که این پیوند استوار میان مکی و مصدق، دیری نخواهد پایید.🔸نخستین ترک‌ها در این پیوند، آن‌گاه پدیدار شد که مصدق، برای پیشبرد سیاست‌های خود، لایحه‌ی اختیارات شش‌ماهه را از مجلس خواستار شد. مکی، برخلاف انتظار بسیاری از هم‌رزمان دیروزش، با این لایحه مخالفت کرد؛ مخالفتی که هواداران مصدق را چنان برآشفت که همان لقب پیشین او را با بازی‌ای تلخ، به «سرباز خطاکار وطن» بدل کردند. رویدادهای سی تیر ۱۳۳۱ و التهاب‌های پس از آن، این شکاف را عمیق‌تر کرد و مکی به‌تدریج در صف منتقدان مصدق قرار گرفت. با این همه، باید انصاف داد که مخالفت او با مصدق، هیچ‌گاه به معنای همراهی‌اش با کودتای مرداد ۱۳۳۲ نبود. چنان‌که در نخستین روز شهریور همان سال، تنها اندکی پیش از کودتا، او طی نامه‌هایی به شاه و نخست‌وزیر وقت هشدار داد که محاکمه‌ی مصدق در دادگاه نظامی، خلاف قانون است و او باید بر پایه‌ی قانون محاکمه‌ی وزیران محاکمه شود. همچنین، هنگامی‌که شاه به پیشنهاد خود مصدق، مقام وزارت دربار را به او پیشنهاد کرد، مکی از پذیرفتن آن سر باز زد. این جزئیات نشان می‌دهد که رابطه‌ی مکی و مصدق را نباید در قالب ساده‌ی دوستی و دشمنی خلاصه کرد؛ رابطه‌ای که به گفته‌ی برخی پژوهشگران، هم از اختلاف‌نظرهای سیاسی و هم از خصلت‌های شخصی دو طرف مایه می‌گرفت.🔸سال‌ها پس از این رویدادها نیز، پرونده‌ی داوری درباره‌ی مکی همچنان گشوده مانده است. برخی از نزدیکان او، از جمله فرزندش امیر مکی که خود پژوهشگر تاریخ است، وی را در زمره‌ی همان «مردان طلایی نفت» می‌شمارند که با ایثار و شجاعت، حقوق ازدست‌رفته‌ی ملتی را بازستاندند. در برابر، برخی دیگر از فعالان سیاسی آن نسل، خصلت‌هایی چون جاه‌طلبی، سیاست‌بارگی، شعارزدگی و خودخواهی را از علل اصلی اختلاف او با مصدق برشمرده‌اند (ایسنا، ۱۳۹۹). این دوگانگی در قضاوت، خود گواهی است بر پیچیدگی شخصیت مردی که هرگز در قالب یک تصویر واحد نمی‌گنجد.🔸پس از کودتا، مکی برای چندی از کانون سیاست ایران دور ماند تا آن‌که در سال ۱۳۳۹، بار دیگر و این‌بار در کنار بقایی، سازمانی به نام «نگهبان آزادی» بنیاد نهاد و علیه تقلب در انتخابات دوره‌ی بیستم مجلس اعلام جرم کرد. این حرکت، اگرچه کوتاه بود، نشان می‌داد که مکی حتی پس از کناره‌گیری نسبی از سیاست رسمی، همچنان نسبت به سلامت روندهای انتخاباتی حساسیت نشان می‌داد؛ حساسیتی که ریشه در همان روزهای مبارزه با نفوذ بیگانه و فساد داخلی داشت. این کوشش دیری نپایید؛ فعالیت سازمان متوقف شد، مکی بازداشتی یک‌ماهه را از سر گذراند و این رویداد را می‌توان واپسین حضور پررنگ او در صحنه‌ی سیاست ایران دانست.🔸با کناره‌گیری تدریجی از سیاست، مکی به آن‌چه شاید بتوان مهم‌ترین میراث او خواند، روی آورد: تدوین تاریخ. کتاب «تاریخ بیست ساله‌ی ایران»، که نخستین جلدش را سال‌ها پیش، در بحبوحه‌ی روزنامه‌نگاری‌اش در ۱۳۲۱ منتشر کرده بود (مکی، ۱۳۲۱)، اکنون فرصتی یافت تا در جلدهای بعدی تکمیل شود. این کار عظیم، که سرانجام در هشت جلد و در بازه‌ای نزدیک به چهل سال، تا سال ۱۳۶۴ به پایان رسید (مکی، ۱۳۶۴)، شرح مفصلی است از فروپاشی سلطنت قاجار، عوامل آن، برآمدن رضاشاه و سال‌های سلطنت او، اشغال ایران به دست نیروهای متفقین در جنگ جهانی دوم و سرانجام، روی‌کارآمدن محمدرضا پهلوی. آن‌چه این اثر را از بسیاری از تک‌نگاری‌های هم‌روزگارش متمایز می‌کند، دسترسی نویسنده به اسناد و آرشیوهایی است که خود در جریان فعالیت‌های سیاسی و روزنامه‌نگاری‌اش گرد آورده بود؛ ترکیبی از تجربه‌ی زیسته و پژوهش مستند که کمتر مورخ صرفاً آکادمیکی می‌توانست بدان دست یابد.🔸با این همه، پژوهشگران نسل‌های بعد، هرچند از جانب‌داری‌های سیاسی نویسنده در برخی بخش‌های این اثر آگاه‌اند، همچنان آن را در زمره‌ی منابع دست‌اول تاریخ معاصر ایران قرار می‌دهند؛ اثری که باید، مانند هر خاطره‌نگاری سیاسی دیگر، در کنار اسناد و روایت‌های مستقل خوانده شود تا دانشجوی تاریخ بتواند میان واقعیت و توجیه شخصی نویسنده تمایز نهد. این هشدار، نه انکار ارزش اثر، که یادآوری اصلی در روش‌شناسی تاریخ‌نگاری است.ادامه یادداشت 👇https://t.me/mardomnameh