ادامه یادداشت ☝️🔸 و هم حکومت «ایل و آل‌ها»؛ هم فهم منورالفکران از ایده‌ها تعیین‌کننده است و هم دخال

ادامه یادداشت ☝️🔸 و هم حکومت «ایل و آل‌ها»؛ هم فهم منورالفکران از ایده‌ها تعیین‌کننده است و هم دخالت انگلیسی و کودتای آمریکایی و هم منطق جهان سرمایه‌داری و اقتضائات آن برای یک کشور پیرامونی، و بسیاری از همین «هم»‌های دیگر.🔸این مفاهیم و بینش‌های گونه‌گون به دلیل نیاز به همراه شدن و هم‌سطح شدن با باقی اقران خود، خاصیت و توان تبیین‌کنندگی‌شان را بالکل از دست می‌دهند؛ همه‌چیز مثل همیشه است: نخبگان و هواخواهان مشروطه، در این‌جا، همان گروه‌هایی هستند که از هر کس دیگری بپرسید برای شما باز خواهد شمرد: «منورالفکران، دیوانیان تجددخواه، تجار و روحانیون نوگرا»؛ موانع و مشکلات هم باز همان‌ها. همه‌چیز مهم است، و چون همه‌چیز مهم است همه باید ذکر شوند، هم ذهن و اندیشه مهم است و هم عین و ماده: «تاریخ دیالکتیک پیش‌رونده‌ی ذهن و عین است» (کاش می‌شد بهره‌گیری از اصطلاح «دیالکتیک» را، محض حفظ آبروی خودِ این مفهوم هم شده، ممنوع کرد)؛ هم «تأخر فرهنگی» ممکن است و هم «تأخر مادی». همه‌ی این مفاهیم و نظریه‌ها موجه انگاشته می‌شوند، چون هرکدام‌شان گوشه‌ای از واقعیت متکثر را به ما نشان می‌دهند و بر سطحی از واقعیت انگشت تأکید می‌گذارند، پس باید از همه‌شان بهره بگیریم، چه‌بسا می‌توانیم با نظرگاه خردمندانه و همه‌چیزبین خود، تندروی‌ها و یک‌جانبه‌گری‌هایشان را اصلاح کنیم و اسم دهان‌پرکنی همچون «رئالیسم انتقادی» هم بر آن بگذاریم.🔸اشتباه نشود: مشکل از مسائل عَرَضی، همچون محدودیت زمانی، نیست: چه در این سی-چهل دقیقه و چه در درس‌گفتارها و سخنرانی‌های سه، چهار یا پنج ساعته‌ی دیگر، چیزی تغییر نمی‌کند. نکته‌ای اساسی و غیرشخصی در این‌جا در کار است.🔸اشتباه نشود: بحث حتی به استاد بزرگ‌مان محدود نیست - هرچند ایشان می‌توانند نمونه‌ی اعلای این نکته باشند -؛ این در باب همه‌ی ما اهل تاریخ صادق است و حتی محدود به کشور ما هم نیست. نکته‌ی اساسی نه‌فقط ناظر به رشته‌ی تاریخ، بلکه بنیادی‌تر از آن، ناظر به سرشت معرفت تاریخی است.🔸اشتباه نشود: بحث به‌هیچ‌وجه بر سر موضع و جهت‌گیری و محتوای سخنان مطرح‌شده نیست؛ اگر موضع سخنران در باب مشروطه و نهضت ملی و غیره صد و هشتاد درجه هم می‌چرخید، کوچک‌ترین تغییری حاصل نمی‌شد - چنان‌که اغلب شاهد نمونه‌های آن هستیم.🔸اشتباه نشود: بحث بر سر نظری بودن و تجربی بودن هم نیست. 🔸با مشکل بنیادین‌تری مواجه هستیم که مورخ به‌اصطلاح تجربی و مورخ نظری در آن شریک هستند - هرچند قطعاً نزد مورخی که مدعی کار فلسفی و نظری و روشمند است، بسیار آزاردهنده‌تر است.🔸در واقع و به بیان صریح‌تر، در این‌جا، اساساً چیزی به نام «روش» وجود ندارد. در ابتدای بحث، از «تمهیدات روش‌شناختی» سخن گفته می‌شود. تمهید روش‌شناختی نخست، تکرار یک جمله‌ی پیش‌پاافتاده و همگانی است: تفکیک ایده و واقعیت، و این‌که گاه این یکی بر دیگری تقدم می‌جوید و گاه آن یکی بر این یکی، و باید جفت‌شان را در نظر داشت و وضع‌شان نسبت به یکدیگر را در هر دوره مطالعه کرد؛ همان رابطه‌ی دوسویه‌ی «زیربناهای اجتماعی و مادی و طبقاتی» و «روبناهای ایدئولوژیک و فکری و عقیدتی». تمهید روش‌شناختی دوم، بهره‌گیری از یک تحلیل سه سطحی است: سطح اول، «جامعه، نیروهای اجتماعی و طبقات اجتماعی که در متن جامعه زندگی می‌کنند»، سطح دوم، «دولت و نظام سیاسی»، و سطح سوم، «نظام بین‌الملل یا جهان‌نظام والراشتاینی»؛ در پاسخ به پرسش مجری که: «آیا ناتمام ماندن پروژه‌ی مشروطه را باید ناشی از مقاومت حکومت و ساختارهای سنتی بدانیم یا مداخلات خارجی یا ناتوانی نخبگان‌مان؟» پاسخ می‌شنویم: «هر سه». «رابطه‌ی بیناکنشیِ» سه سطح را باید در نظر بگیریم. در واقع، آن سه عامل موردِ پرسش به سه سطح تبدیل می‌شوند؛ احتمالاً در صورت افزایش عواملِ موردِ پرسش، سطوح هم در تناظر با آن تکثیر می‌شدند.🔸اما این به‌اصطلاح «تمهیدات روشی» عین بی‌روشیِ عقل سلیم است: روش، بیش و پیش از هر چیز، با آن‌چه نمی‌تواند نشان دهد، آن‌چه نمی‌خواهد نشان دهد، با آن‌چه از نظرها پنهان می‌کند تا چیز دیگری را برجسته کند و با اغراق مفهومی تعریف می‌شود. فرض کنیم در واقعیت همه‌ی این سطوح و نیروها و عوامل ذکرشده وجود دارند و نه‌تنها وجود دارند، تأثیرگذار و نقش‌آفرین هم هستند؛ بحثی در این نیست. اما توضیح و تبیین این واقعیت پیچیده و متکثر با برشمردن عادلانه و موشکافانه‌ی همه‌ی آن‌ها هرگز حاصل نمی‌شود. در این‌جا در دورترین نقطه از کار روشی و مفهومی و نظری به سر می‌بریم، به همان دوریِ مورخی که هیچ اطلاعی از آن‌همه بینش و مفهوم و نظریه ندارد.ادامه یادداشت 👇https://t.me/mardomnameh