ادامه یادداشت ☝️🔹مارک بلوخ یادآور می‌شد که تحقیق تاریخی از نخستین گام دارای جهت است و سند تنها در ب

ادامه یادداشت ☝️🔹مارک بلوخ یادآور می‌شد که تحقیق تاریخی از نخستین گام دارای جهت است و سند تنها در برابر پرسش به سخن درمی آید. کالینگوود نیز تاریخ‌نگاری «قیچی و چسب» را نقد می‌کرد: روشی که گمان می‌کند می‌توان جمله‌هایی را از منابع معتبر برید و با چسباندن آنها کنار یکدیگر گذشته را بازسازی کرد. در نظر او، چیزی فقط در نسبت با پرسش مورخ به «شاهد تاریخی» تبدیل می‌شود. ای. اچ. کار همین نکته را به شیوه‌ای رادیکال‌تر بیان کرد: واقعیت‌ها تنها هنگامی سخن می‌گویند که مورخ آنها را فراخواند و تصمیم بگیرد به کدام واقعیت، در چه ترتیب و در چه زمینه‌ای، مجال سخن گفتن بدهد.🔹این سخن به معنای اختراع واقعیت نیست. قانون هشتم خرداد تصویب شد؛ مراسم پانزدهم بهمن برگزار شد؛ افرادی تصمیم گرفتند، بودجه‌ای اختصاص یافت، زمینی خریداری شد و ساختمانهای ساخته شد. این رخدادها ساخته ذهن مورخ نیستند. اما هیچ رخدادی همراه با نام نهایی، مرز دقیق، علت قطعی و معنای ثابت خود از گذشته به دست ما نمی‌رسد. «تأسیس دانشگاه»، «نوسازی آموزش»، «تمرکز دولتی» و «مدرنیتهٔ ایرانی» اشیایی نیستند که سالم و آماده در جعبه‌های آرشیوی خوابیده باشند. اینها مفاهیمی‌اند که به کمک آنها رد پاهای پراکنده را در نسبتی معنادار قرار می‌دهیم.🔹مورخی که نظریه را انکار می‌کند از نظریه رها نمی‌شود؛ اغلب فقط مفروضات خود را پنهان می‌کند. شاید ناخواسته نظریه‌ای درباره پیشرفت، دولت، ملت، سکولاریسم، عقلانیت یا تأخر تاریخی به کار گیرد. انتخاب واقعی میان «نظریه» و «بی‌نظریه‌گی» نیست؛ میان مفاهیمی است که آشکار و نقد پذیرند و مفاهیمی که چون نامرئی مانده‌اند، اقتدار بیشتری پیدا کرده‌اند.🔹چیستی نظریهواژه نظریه برای بسیاری از مورخان یادآور دستگاهی بسته است که پیش از ورود به آرشیو نتیجه را تعیین می‌کند. این نگرانی بی‌دلیل نیست. گاه نظریه چنان کامل و خود بسنده می‌شود که سند فقط برای تزئین نتیجه‌ای ازپیش‌معلوم به کار می‌رود. هر شاهد ناسازگار «استثنا»، «سطحی» یا «ایدئولوژیک» خوانده می‌شود. در چنین حالتی نظریه راهنمای پژوهش نیست؛ سپری است در برابر کشف تاریخی. اما نظریه در معنای گسترده‌تر مجموعه‌ای از مفاهیم، تمایزها، مفروضات و انتظارهای علّی است که امکان طرح یک مسئله را فراهم می کند. واژه‌هایی چون امپراتوری، طبقه، جنسیت، دولت، سکولاریسم، اصلاح، حاکمیت، سنت و مدرنیته صرفاً زیورهای نثر دانشگاهی نیستند. آنها مشخص می‌کنند چه چیزی مسئله به شمار آید، چه رابطه‌ای نیازمند توضیح باشد و چه نوع شاهدی بتواند استدلال را تأیید یا رد کند.🔹مثلاً اگر بپرسیم آیا شکست‌های نظامی در برابر روسیه اندیشه سیاسی ایران را دگرگون کرد، چند تصمیم مفهومی گرفته‌ایم: شکست را از جنگ، دگرگونی را از تداوم و اندیشه سیاسی را از عمل دیپلماتیک یا نظامی متمایز کرده‌ایم. سپس باید سازوکار را روشن کنیم: آیا شکست، سازمان دولت را تغییر داد؟ زبان توصیف اروپا و ایران را دگرگون کرد؟ اقتدار را میان درباریان، روحانیان، مترجمان، نظامیان و مستشاران خارجی باز توزیع کرد؟ هر صورت‌بندی ما را به سوی اسناد متفاوتی می‌برد. نظریه پاسخ را نمیدهد؛ جستوجوی مسئولانه پاسخ را ممکن می‌سازد.🔹ویلیام سوئل رابطه تاریخ و نظریه اجتماعی را دو سویه می‌داند. نظریه برای سخن گفتن از ساختار، فرهنگ، عاملیت و دگرگونی واژگان فراهم می‌کند؛ تاریخ نیز نظریه را ناچار می‌سازد با زمانمندی، تصادف، پیامدهای ناخواسته و رخدادهایی روبه‌رو شود که خود ساختارهای پیشین را تغییر می‌دهند. تاریخ آزمایشگاهی نیست که نظریه‌های ساخته شده در جای دیگر فقط در آن تأیید شوند. پژوهش تاریخی می‌تواند نشان دهد که خود مفاهیم نیازمند بازسازی‌اند.🔹فضیلت تجربه‌گرایی و محدودیت آنتاریخ‌نگاری حرفه‌ای با شورشی ارزشمند علیه افسانه، روایت موروثی و فلسفه‌های کلی تاریخ شکل گرفت. مورخان روش‌هایی برای تعیین اصالت سند، مقایسه نسخه‌ها، تشخیص جعل، بازسازی توالی زمانی و تمایز شهادت همزمان از خاطره متأخر پرورش دادند. آرشیو اهمیت یافت زیرا ادعاها را در معرض نقد عمومی قرار میداد. خواننده می‌توانست بپرسد منبع چیست؟ چه زمانی و به دست چه کسی تولید شده؟ هدف آن چه بوده؟ آیا منبع دیگری آن را تأیید می‌کند؟🔹این روش‌ها جایگزین ندارند. تفسیر نمی‌تواند سند جعلی را اصیل کند. زیبایی روایت نمی‌تواند شخصی را در روزی در تهران حاضر کند که اسناد معتبر حضور او را در شهری دیگر نشان می‌دهند. نظریه‌ای که ترتیب زمانی علت و معلول را وارونه کند، با افزودن اصطلاحات پیچیده نجات پیدا نمی‌کند. دانش تاریخی موقت و اصلاح پذیر است، اما دلبخواهی نیست.ادامه یادداشت 👇https://t.me/mardomnameh