تصحیح بیتی از قطران تبریزیمصراع دوم بیت زیر از قطران خارج‌آهنگ می‌نماید:حاسد ز تو جفت غم و ناصح ز تو خرّمخلق از تو به زاری و دینار به فریاد(دیوان قطران، ۱۴۰۲، چاپ فرهنگستان، ج ۱، ص ۸۴)ممکن است برای برخی از کسانی که عروض را به  صورت نظری و مدرسی و نه بر اساس تتبّع در دیوان‌های کهن آموخته‌‌ باشند، وزن مصراع مورد نظر درست و قابل توجیه باشد، زیرا با مشدّد خواندن حرف پایانی «زاری» و کشیدگیِ «و»، وزن را بی‌اشکال خواهند یافت، امّا مصحّحان فرهیختهٔ دیوان با ممارستی که در شیوهٔ سخن شاعر داشته‌اند، دریافته‌اند که چنین خوانشی در موضع مورد نظر محتمل نیست، به ویژه که موازنهٔ بیت را بر هم می‌زند؛ از این رو برای بسامان‌ کردن وزن مصراع، ضبط زیر را پیشنهاد کرده‌اند:«خصم از تو به زاری در و دینار به فریاد» (همان جا، پانویس)چه ضبط متن دیوان (زاری و) را بپذیریم، چه حدس مصحّحان گرامی (زاری در و) را، مصراع قطران دچار اشکالی معنایی و نوعی نقض غرض خواهد بود، زیرا در ستایش حاکمان و کشورداران نمی‌توان گفت که مردم از تو در زاری هستند، از همین روی مصحّحان ارجمند احتمال داده‌اند که «خلق» دگرگشتهٔ «خصم» باشد. با این حدس اشکال معنایی مصراع برطرف می‌شود و مشکل مردم (خلق) با حاکم جای خود را به مشکل دشمن (دشمن) با حاکم می‌دهد که امری پذیرفتنی است.امّا به نظر نگارنده برطرف کردن مشکل بیت با اعمال تغییری در موضع اشکال وزنی (زاری و) و بدون تبدیل «خلق» به «خصم» امکان‌پذیر است. برای این منظور باید در جست‌وجوی کلمه‌ای باشیم که در تقابل با «به فریاد بودن» باشد. به سخن دیگر، اینکه دینار از ممدوح به فریاد است (= ممدوح سخاوتمند و دینارپاش است)، نشان می‌دهد که خلق از ممدوح به زاری نیستند و از بخشش‌های او خرسند هستند، پس به جای «زاری» باید در پی لغتی دگرگشته باشیم با معنایی مثبت. با توجّه به بیت‌هایی مانند بیت زیر، به نظر می‌رسد که لغت مورد نظر «آزادی» است به معنای «خرسندی» (لغت‌نامهٔ دهخدا، مدخل «آزادی») که با «گِله» در تضادّ است:همه کس از تو به آزادی و رهی به گلههمه کسی ز تو خشنود و بنده ناخشنود(دیوان قطران، همان چاپ، ج ۲، ص ۱۲۲)مضمون بیت مورد بحث بسیار شبیه به مضمون بیت زیر است که در آن «به آزادی بودن» (= خرسند بودن) در مورد «خلق» به کار رفته است و «به مُستی بودن» (به فریاد بودن و گله‌مند بودن) در مورد «خزینه» که معادل «دینار» در آن بیت است:روز و شب از کفّ زرّبخش تو هستندخلق به آزادی و خزینه به مُستی(همان، ج ۲، ص ۷۸۳) اینک صورت پیراستهٔ بیت مورد بحث، چنان‌که نگارنده می‌انگارد:حاسد ز تو جفتِ غم و ناصح ز تو خرّمخلق از تو به آزادی و دینار به فریاد◽️ وحید عیدگاه طرقبه‌ای#قطران_تبریزی@vahididgah