گزاره‌های کاذب (۲)از میان رفتن وزن شعر؟یکی از مطالبی که در درس‌نامهٔ عروضی شادروان ابوالحسن نجفی توج

گزاره‌های کاذب (۲)از میان رفتن وزن شعر؟یکی از مطالبی که در درس‌نامهٔ عروضی شادروان ابوالحسن نجفی توجّهم را جلب کرد، مطلبی است دربارهٔ شعر امروز با زیرعنوان «علل از میان رفتن وزن در شعر معاصر»، با این حکم صریح:«امروزه تقریباً همهٔ شاعران جوان یکسره بر شعر موزون پشت پا زده و به شعر آزاد رو آورده‌اند و علت اصلی، چنانکه گفتیم، بیگانگی با وزن‌های مبتنی بر کمّیت هجایی است».نخست باید توجّه داشت که سخن گفتن از علّت و چرایی در مورد گزاره‌های صادق امکان‌پذیر است نه گزاره‌‌های کاذب. مثلاً نمی‌توان از علّت اینکه در زمستان شب‌ها کوتاه‌تر می‌شود یا علّت اینکه در تابستان شب‌ها درازتر می‌شود سخن گفت؛ زیرا این گزاره‌ها از اساس کاذب است. به همین سان، نمی‌توان از علّتِ از میان رفتن وزن در شعر معاصر سخن گفت، زیرا وزن در شعر معاصر از میان نرفته است و بر عکس، بسیار رونق هم دارد. در بین شاعران جوان هم بسیار رونق دارد. راست آن است که عدّهٔ بیشتری موزون می‌سرایند و عدهٔ کمتری ناموزون. این بیشتر و‌ کمتر را هم می‌توان با مراجعه‌ای ساده به آمارهای هرسالهٔ خانهٔ کتاب دریافت. من خود به تازگی از مسئولان خانهٔ کتاب مطلب را جویا شدم و این پاسخ را دریافت کردم که «به هیچ‌ وجه چنین نیست و در سال‌های گذشته نیز معمولاً چنین نبوده است؛ همیشه آمار شعر کلاسیک و موزون بیشتر از شعر منثور بوده است».شاید شادروان نجفی در لحظهٔ نوشتن این مطلب تحت تأثیر فضای محدود روشنفکری دهه‌های هفتاد و هشتاد و مجلّه‌هایی چون کارنامه و نشریاتی مانند آن بوده‌‌اند، وگرنه چنین حکمی که بطلانش آشکار است، صادر نمی‌کردند.به هر روی، عدّه‌ای که ناموزون می‌سرایند، الزاماً به وزن پشت پا نزده‌اند. انتخابشان این بوده است که شعر منثور بگویند. تازه، هستند کسانی که هم شعر منثور دارند، هم شعر موزون، و به هر دو نوع شعر با جدّیت می‌پردازند، مانند حامد ابراهیم‌پور و حسین صفا (که البته کارنامهٔ هر دو در سرودن شعر موزون بسیار بسیار درخشان‌تر است تا سرودن شعر ناموزون). خود شاملو هم که خداوندگار شعر منثور بود، به وزن پشت پا نزد و در کنار اخوان ثالث زیباترین شعرهای آزاد موزون یعنی نیمایی را در دوره‌های مختلف حیات شاعری‌اش سرود و وزن را یکسره رها نکرد. از سوی دیگر وقتی نیمایی و چهارپاره و شعر عامیانه می‌سرود نیز به شعر ناموزون پشت پا نزد و آن را با جدّیت ادامه داد.بر خلاف آنچه شادروان نجفی نوشته است، سیر تاریخی سرایش‌های شاملو از شعر عامیانه به سوی شعر سپید نبوده است؛ بل‌که شاملو نخست شعر بی‌وزن سرود، سپس در کنار شعر بی‌وزن، شعر نیمایی و چهارپاره و شعر عامیانه در قالب نیمایی و جز نیمایی سرود و پس از سرودن انبوهی از شعرهای بی‌وزن، سرودن شعر عامیانه را کنار نگذاشت (شعر «مردی که لب نداشت» را بخوانید). در کارنامهٔ او غزل (برف نو برف نو سلام، سلام) و قصیده (بدان زمان که شود تیره روزگار، پدر) و چند شعر موزون در قالب‌های دیگر و حتّی شعری که نیمیش موزون است و نیمیش سپید (سالی نوروز...) نیز دیده می‌شود و زمان سرایش این شعرها سیر تاریخی مورد نظر شادروان نجفی را نشان نمی‌دهد:«در سال‌های ۱۳۳۰ احمد شاملو پس از کوشش‌هایی در زمینهٔ شعر عامیانه، وزن عروضی را کنار گذاشت و به شعر بی‌وزن یا شعر آزاد روی آورد».کافی است یک بار مجموعهٔ آثار شعری شاملو را از آغاز تا پایان ورق بزنید و به قالب‌ها و وزن‌ها و بی‌وزنی‌ها و تاریخ سرایش سروده‌ها توجّه کنید. یکی از نتایجی که از این ورق زدن به دست خواهید آورد، این است که بخش عمده‌ای از معروف‌ترین و درخشان‌ترین و موفّق‌ترین سروده‌های شاملو که همان نیمایی‌هایش هستند، وزن دارند؛ وزن عروضی، وزن کمّی، وزنی که شکل سنّتی و غیرنیمایی‌اش امروز بسیار پرطرفدار است و نمی‌توان از علّت از بین رفتنش سخن گفت. چرا؟ چون از بین نرفته است.◽️ وحید عیدگاه طرقبه‌ای@vahididgah