جهنم، آتشی نیست که بیرون از انسان برپا شده باشد؛ بلکه آتشی است که انسان  اعمالِ خود در درونش روشن می‌کند. این سخن ما را از تصورات ظاهری عبور می دهد؛ انسان عذاب‌ را در همین جهان در وجودِ خویش پدید می‌آورد. قرآن کریم در وصف کسانی که مالِ یتیم را می‌خورند، می‌فرماید: «إِنَّمَا یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ نَارًا»؛ آنان در حقیقت آتش می‌خورند. نمی‌فرماید چیزی می‌خورند که بعدها آتش خواهد شد، بلکه می‌فرماید همین اکنون آتش می‌خورند؛ یعنی حقیقت باطنی آن عمل چیزی جز آتش نیست. ظلم، حسد، کبر، ریا صرفاً گناهانی در فهرست اعمال نیستند؛ متکبر گمان می‌کند با بزرگ دیدنِ خود، بر دیگران برتری می یابد؛ اما او در زندانِ «من» گرفتار است. کبر، پرده‌ای میان انسان و حقیقت است و هرچه این پرده ضخیم‌تر، آتش انانیّت شعله‌ورتر. ریاکار ممکن است ظاهرا اهل عبادت و خیر باشد، اما عملش برای خدا من نیست. تاکید عارفان چرا بر اخلاص است؟ چون اخلاص انسان از زندانِ «دیگران دربارهٔ من چه فکر می‌کنند؟» آزاد می کند. ریا، انسان را از خود نیز بیگانه می‌کند؛ و نمی‌داند کدام چهره‌ خودش و کدام چهره را برای نگاهِ دیگران ساخته است.#غلامحسین_دینانی