احمد شاملو؛ معمار شورش در زباناز فروپاشی وزن تا تولد یک جهان زبانی✔️بابک شاکردوم مرداد، سالمرگ احمد شاملو، فقط یادآور مرگ یک شاعر نیست؛ یادآور پایان یک دوره و آغاز یک پرسش است: آیا شعر می‌تواند از مرز زیبایی‌شناسی عبور کند و به یک شیوه‌ی شناخت جهان تبدیل شود؟شاملو پاسخ خود را در تمام زندگی ادبی‌اش داد: شعر نه تزئین زبان است، نه بازی با واژه‌ها؛ شعر لحظه‌ای است که زبان از عادت‌های روزمره، از کلیشه‌های تاریخی و از سلطه‌ی معناهای تثبیت‌شده رها می‌شود و امکان تازه‌ای برای دیدن جهان می‌سازد.از این منظر، شاملو را نمی‌توان فقط ادامه‌دهنده‌ی نیما دانست؛ او یکی از مهم‌ترین لحظه‌های تحول زبان فارسی در قرن بیستم است. نیما شعر فارسی را از نظم کلاسیک و موسیقی بیرونی آزاد کرد، اما شاملو پرسش بنیادی‌تری را مطرح کرد: اگر شعر دیگر به وزن وابسته نیست، پس چه چیزی آن را شعر می‌کند؟پاسخ شاملو، خودِ زبان بود.شعر به مثابه ساختن واقعیتدر نگاه سنتی، زبان وسیله‌ای برای بیان واقعیت بود؛ شاعر چیزی را تجربه می‌کرد و سپس آن تجربه را در قالب کلمات می‌ریخت. اما در نگاه مدرن، زبان فقط ابزار انتقال واقعیت نیست؛ زبان خودش واقعیت را شکل می‌دهد.شاملو این حقیقت را در عمل شاعرانه کشف کرده بود. او نمی‌خواست جهان موجود را توصیف کند؛ می‌خواست جهان دیگری را در زبان خلق کند.وقتی می‌نویسد:«من درد مشترکم،مرا فریاد کن»درد در اینجا یک احساس شخصی نیست. «من» شاعر از فردیت خصوصی خارج می‌شود و تبدیل به یک سوژه‌ی جمعی می‌گردد. این همان نقطه‌ای است که شعر شاملو از اعتراف شخصی عبور می‌کند و وارد قلمرو تاریخ می‌شود.او «من شاعر» را تبدیل می‌کند به «ما انسان‌ها».شاملو و نظریه‌ی آشنایی‌زدایییکی از مفاهیم مهم در نظریه‌ی ادبی مدرن، مفهوم آشنایی‌زدایی است؛ یعنی هنر وظیفه ندارد جهان را همان‌گون که عادت کرده‌ایم نشان دهد، بلکه باید نگاه ما را نسبت به چیزهای معمولی تغییر دهد.شاملو دقیقاً چنین کاری با زبان فارسی کرد.او واژه‌هایی را که در زبان روزمره فرسوده شده بودند، دوباره زنده کرد. کلماتی مانند آزادی، عشق، مرگ، انسان، شب، تنهایی و امید در شعر او دیگر واژه‌های مصرف‌شده نبودند؛ دوباره به مسئله تبدیل شدند.برای مثال:«آه، ای آزادی!چه زندان‌ها که به نام تو برپا نکرده‌اند.»در اینجا شاملو فقط از آزادی سخن نمی‌گوید؛ او حتی مفهوم آزادی را زیر سؤال می‌برد. او نشان می‌دهد که چگونه قدرت‌ها می‌توانند مقدس‌ترین واژه‌ها را مصادره کنند.این همان جایی است که شعر او به نقد ایدئولوژی نزدیک می‌شود: نقد لحظه‌ای که زبان توسط قدرت تسخیر می‌شود.زبان شاملو؛ میان حماسه و مدرنیتهیکی از ویژگی‌های مهم زبان شاملو، ترکیب دو نیروی ظاهراً متضاد است: از یک طرف، زبان او ریشه در حماسه، تاریخ و سنت ادبی فارسی دارد؛ از طرف دیگر، ذهن او کاملاً مدرن است.او از شکوه زبان فردوسی، موسیقی نثر بیهقی و تصاویر عرفانی حافظ تأثیر گرفته، اما آنها را در جهانی جدید به کار می‌گیرد؛ جهانی که در آن انسان با بیگانگی، جنگ، سرکوب و بحران معنا روبه‌رو است.به همین دلیل زبان شاملو همزمان کهن و مدرن است.وقتی می‌گوید:«شبانه‌ها را به یاد آرکه در آن، انسان تنها بود و چراغی کوچک داشت»این زبان، زبان گذشته نیست؛ اما حافظه‌ی گذشته را با خود حمل می‌کند.شاملو برخلاف برخی جریان‌های مدرنیستی، نمی‌خواست گذشته را نابود کند؛ می‌خواست آن را از نو معنا کند.شاعر به عنوان شاهد تاریخیکی از مهم‌ترین مفاهیم در جهان شاملو، مفهوم «شاهد بودن» است.شاعر برای او کسی نیست که در برج عاج زیبایی‌شناسی بنشیند. شاعر کسی است که در برابر فراموشی مقاومت می‌کند.در شعرهای سیاسی و اجتماعی شاملو، مسئله فقط اعتراض نیست؛ مسئله ثبت تجربه‌ی تاریخی انسان است.در «مرثیه‌های خاک»، مرگ فردی به مرگ یک نسل، یک جامعه و یک تاریخ تبدیل می‌شود.او می‌نویسد:«درختان را به یاد آرکه چگونه در باد ایستادند.»این تصویر ساده نیست. درخت در جهان شاملو نماد انسان است: موجودی ریشه‌دار که زیر فشار تاریخ خم می‌شود اما نابود نمی‌شود.شاملو و مسئله‌ی سوژهیکی از بحث‌های مهم فلسفه‌ی مدرن، مسئله‌ی «سوژه» است: انسان چگونه خودش را در جهان تعریف می‌کند؟در شعر کلاسیک، شاعر اغلب یک «من» شخصی و عارفانه دارد؛ اما در شعر شاملو، این من وارد تاریخ می‌شود.منِ شاملو زخمی است، اما منفعل نیست.این «من»، دیگر فرد جداافتاده نیست؛ یک امکان تاریخی است.در اینجا شعر شاملو به یک پرسش فلسفی نزدیک می‌شود: آیا انسان می‌تواند علیه شرایطی که او را ساخته است، دوباره خود را بسازد؟پاسخ شاملو مثبت است.شاعر آزادی یا شاعر امکان انسان؟گاهی شاملو را فقط شاعر آزادی معرفی می‌کنند. این درست است، اما کامل نیست.آزادی در شعر شاملو هدف نهایی نیست؛ آزادی شرط انسان بودن است.