🖋فرهاد، پیشقراول هنر اعتراضی دهه 50 – [بریده ای از یادداشت]محمد جواد صحافیروزنامه هم میهن، 11 شهریو

🖋فرهاد، پیشقراول هنر اعتراضی دهه 50 – [بریده ای از یادداشت]محمد جواد صحافیروزنامه هم میهن، 11 شهریور 1402، شماره 362➖➖➖➖➖➖➖➖➖⚫️[...](در دهه‌های گذشته)، تنوع گونه‌های مختلف موسیقایی باعث شد تا هنرمندان بسیاری از ژانرهای مختلف، به خلق آثاری مبادرت ورزند که موسیقی آن دوران را از انحصار سنّت خارج ساخته و طعم و بویی نو به ارمغان آورند. امّا با وجود اثرات مثبت حضور گونه‌های مختلف موسیقی در ایران، هجوم یکباره ژانرهای موسیقی در ایران، باعث تولید و نشر آثاری که فاقد درجه و اعتبار هنری بودند نیز شد و همین امر باعث تولید آثاری مبتذل گردید. اما در همهمه این آشفته بازار، نام فرهاد باصدایی خراشیده از کافه کوچینی واقع در خیابان کاخ (فلسطین امروزی) به گوش علاقمندان به موسیقی رسید. خواننده‌ای که در ترانه‌هایش خبری از آهنگهای شاد و شنگول و لاله‌زاری نبود و موسیقی مدرن او مورد علاقه نسل جوانی بود که گرایش به موسیقی غرب و مدرنیسم داشتند. اما نگاه فرهاد به جامعه و روحیه کنشگری وی او را به سمت اجرای ترانه‌هایی سوق داد که از بن‌مایه اجتماعی-اعتراضی برخوردار بودند، ترانه معروف هفته‌های خاکستری، گنجشگک اشی مشی، و دیگر آثار وی نشان میداد فرهاد، خواننده جوان آن روزهای موسیقی از شعور اجتماعی و دغدغه مندی اجتماعی بالایی برخوردار است. ⚪️شرایط اجتماعی حاکم بر دورانی که فرهاد در آن قرار داشت، هر هنرمندی را وادار به واکنش میکرد، در این راه بسیاری از هنرمندان با اجرای ترانه هایی با مضمون اجتماعی، هنر خویش را در راه خواسته‌های مردم، ارائه میدادند، اما نقطه افتراق فرهاد با بسیاری دیگر در آن بود که با وجود ناسازگاری با حکومت قبلی، جلای وطن نکرد و در ایران ماند و سالهای بسیاری نیز ممنوع‌الکار شد. اما بالاخره قفل این ممنوعیت ها در سال ۱۳۷۲ شکست و پس از پیشنهاد یکی از موسسات فرهنگی به فرهاد برای برگزاری نخستین‌ کنسرت‌اش بعد از پیروزی انقلاب در تهران، مجوز برگزاری کنسرت با شرایطی عجیب و خاص و پس از یک‌سال صادر ‌شد. ممنوعیّت تبلیغات، عدم چاپ تصویر فرهاد، ممنوعیّت فروش بلیط کاغذی وممنوعیّت اجرای ترانه گنجشکک اشی‌مشی، ازجمله آن شرایط عجیب بود. با این حال و با وجود ممنوع شدن اجرای ترانه گنجشگک اشی‌مشی (ساخته اسفندیار منفردزاده) در این کنسرت، فرهاد این ترانه را [...] بر روی صحنه اجرا کرد. یکی از نکات برجسته این کنسرت، اهداء تمام درآمد آن به یک سازمان خیریه جهت مدرسه سازی توسط فرهاد بود.⚫️ترانه گنجشگک اشی مشی، برگرفته از متل‌های کازرونی سروده حسن حاتمی است که احمد شاملو با اعمال برخی تغییرات، آن را به گویش تهرانی تبدیل و در سال 1340 به چاپ رسانده، حاتمی در توضیح واژه «اشی مشی»، اصل آن را «اشا مشی» می‌داند که معنی آن «کسی که با شاه نمی‌نشیند و از حاکم و شاه جانبداری نمی‌کند» است. در موسیقی فیلم، مصرع آخر، توسط پری زنگنه این‌گونه خوانده می‌شود: «کی می‌خوره؟ حکیم باشی» اما در اجرایی که فرهاد از این ترانه دارد، بجای واژه حکیم، از واژه حاکم استفاده می‌کند. که این خود نشانه مهمی در تائید کنشگری سیاسی-اجتماعی او در تنش های سیاسی دهه 50 بود.⚪️با وجود آنکه فرهاد را باید یکی از بسیار هنرمندانی دانست که با ادبیات اعتراضی خود تبدیل به شورشی هایی شدند که خواهان انقلابی بنیادین و اساسی در جامعه بودند، اما باید او را به عنوان پیشقراول و پایه‌گذار موسیقی اعتراضی در سبک خود دانست، ترانه‌سرایان و آهنگسازان علاقه‌مند به هنر اعتراضی پاپ، در این دوره با بهره‌گیری درست از سه عامل مهم زبان، موسیقی و محتوا و همچنین استفاده صحیح از نمادها، جدای از تولید آثار با اهمیت موسیقی پاپ، توانستند از زبانِ اشیاء برای توصیف شرایط اجتماعی روز بهره بگیرند تا علیرغم وجود محدودیت‌ها، راهی برای بیان دغدغه و رسیدن به هدف اصلی جامعه دوران خویش بیابند، واژه‌هایی چون جمعه، مردتنها، شب، خاکستری و... که در ترانه‌های فرهاد، به آن‌ها اشاره شده است نمونه‌های قابل ذکر این دسته‌اند . ⚫️با این اوصاف، نباید فرهاد را صرفاً هنرمندی دانست که ترانه‌های انتقادی آهنگسازان را با صدای متفاوت خود اجرا میکند. بلکه آگاهی او به امور، برخورداری از شعور اجتماعی، مطالعه، دارا بودن سواد ادبی و در نتیجه ادای صحیح واژگان، شناخت ساختار موسیقی کلاسیک جهان، همراهی با توده‌ی مردم، عدم نگاه مادی به هنر، دغدغه‌مندی و کنشگری اجتماعی، فرهاد مهراد را تبدیل به هنرمندی با مرغوبیّت خاص کرد تا جدای از تبحّر و چیرگی در هنر، نشان دهد که هنر نه وسیله‌ای منحصراً مصرفی و نه حتی ابزاری برای کسب درآمد، که کنشی برای بیان مضامین جاری در جامعه است. همین مهم نیز باعث شد تا هنرش هیچگاه به ابتذال کشیده نشده و از او بعنوان هنرمندی که زبان گویای جامعه دوران خویش بود، با احترام یاد شود.#محمد_جواد_صحافی | @mjsahafi#فرهاد@mjsahafi