هنر دوران پساجنگ محسن هاشمی رفسنجانیعبور از فضای تقابل نظامی و ورود به مرحله توافق، تثبیت صلح و بازس

هنر دوران پساجنگ محسن هاشمی رفسنجانیعبور از فضای تقابل نظامی و ورود به مرحله توافق، تثبیت صلح و بازسازی ظرفیت‌های ملی، آزمونی بزرگتر و پیچیده‌تر از مدیریت میدان جنگ است. نخستین و مهم‌ترین دستاورد شرایط کنونی، پایان یافتن تخاصم مسلحانه و بازگشت پرونده اختلافات به مسیر سیاست و دیپلماسی است. در بسیاری از منازعات معاصر، تعیین مرز دقیق میان پیروزی و شکست کار آسانی نیست. اما آنچه می‌توان با اطمینان گفت، این است که ملت ایران توانست با حفظ انسجام ملی، اقتدار دفاعی و پایداری سیاسی، از یک آزمون بزرگ عبور کند. این موفقیت حاصل فداکاری فرزندان این سرزمین در میدان، ایستادگی مردم و تلاش دیپلمات‌ها و سیاستمدارانی است که در دشوارترین شرایط از منافع ملی دفاع کردند.البته واقع‌بینی حکم می‌کند که از خوش‌بینی‌های شتاب‌زده پرهیز شود. مسیر رسیدن به توافق نهایی هنوز به پایان نرسیده و موانع و پیچیدگی‌های فراوانی در پیش است. تجربه روابط ایران و آمریکا نشان داده است که هیچ توافقی صرفاً با امضا تضمین نمی‌شود و پایداری آن نیازمند اراده سیاسی، اعتمادسازی متقابل و درک صحیح از تحولات منطقه‌ای و جهانی است.با این حال، نشانه‌ها حاکی از آن است که دو کشور به سمت توافقی حرکت می‌کنند که می‌تواند یکی از مهم‌ترین نقاط عطف سیاست خارجی ایران در دهه‌های اخیر باشد. اگر این توافق به سرانجام برسد و وضعیت مزمن بحران از روابط دو کشور کنار رود، ایران با دو تصویر متفاوت از آمریکا مواجه خواهد شد؛ آمریکایی که مانع توسعه ایران است و آمریکایی که می‌تواند به بخشی از فرصت‌های توسعه ایران تبدیل شود.واقعیت این است که طی سال‌های گذشته، آمریکا صرفاً طرف یک اختلاف دوجانبه نبوده است. تحریم‌های ثانویه این کشور به مانعی جدی برای روابط اقتصادی ایران با بخش بزرگی از جهان تبدیل شده‌اند. بسیاری از شرکت‌ها و بانک‌های خارجی، حتی در کشورهایی مانند چین و روسیه، مقررات تحریمی آمریکا را در قراردادهای خود لحاظ کرده‌اند و در مواردی آن را جزئی از شرایط فورس‌ماژور قرار داده‌اند. نتیجه این وضعیت آن بوده که اختلاف ایران و آمریکا عملاً بر روابط ایران با بسیاری از شرکای اقتصادی دیگر نیز سایه انداخته است.از این منظر، توافق احتمالی صرفاً به معنای بهبود روابط تهران و واشنگتن نیست و می‌تواند گره بزرگی را از مسیر تعامل اقتصادی ایران با جهان باز کند. حتی اگر روابط اقتصادی مستقیم ایران و آمریکا در کوتاه‌مدت گسترش نیابد، رفع موانع ناشی از تحریم‌های ثانویه می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای برای تجارت، سرمایه‌گذاری، انتقال فناوری و همکاری‌های مالی با سایر کشورها ایجاد کند.در عین حال، ایران نباید خود را صرفاً در چارچوب روابط با آمریکا تعریف کند. یکی از پیامدهای مهم مقاومت و ایستادگی در این دوره، افزایش اعتمادبه‌نفس ملی و ارتقای جایگاه منطقه‌ای کشور است. ایران پس از این تجربه می‌تواند با قدرت بیشتری روابط خود را با همسایگان توسعه دهد و همکاری‌های اقتصادی و امنیتی منطقه‌ای را گسترش بخشد. همچنین اکنون زمان آن فرارسیده است که در روابط با شرکای شرقی، به‌ویژه چین و روسیه، بازنگری واقع‌بینانه‌تری صورت گیرد.سال‌ها تحریم موجب شد برخی شرکای خارجی از محدودیت‌های ایران به‌عنوان اهرم فشار اقتصادی استفاده کنند. در فضای جدید، انتظار طبیعی آن است که این روابط به سمت توازن و احترام متقابل بیشتری حرکت کند. دسترسی به سازوکارهای بانکی شفاف، تسهیل مبادلات مالی و کاهش هزینه‌های ناشی از محدودیت‌های گذشته، از جمله مطالبات منطقی ایران در مرحله جدید خواهد بود.اما مهم‌تر از همه اینها، نباید فراموش کرد که هیچ توافق خارجی، هرچند مهم و تاریخی، نمی‌تواند جایگزین سرمایه اجتماعی و انسجام ملی شود. تحولات ژئوپولیتیکی منطقه همچنان پرشتاب و غیرقابل پیش‌بینی است. توافق‌های سیاسی نیز در خلأ شکل نمی‌گیرند و همواره تحت تأثیر رقابت قدرت‌ها، بحران‌های منطقه‌ای و تغییر موازنه‌های جهانی قرار دارند. از همین رو، تقویت بنیان‌های داخلی کشور مهم‌ترین تضمین برای پایداری هر توافقی خواهد بود.امنیت پایدار تنها در قدرت نظامی خلاصه نمی‌شود. تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که مهم‌ترین پشتوانه امنیت ملی، اعتماد عمومی، همبستگی اجتماعی و احساس تعلق همه ایرانیان به سرنوشت مشترک کشور است. هر اندازه مشارکت ملی گسترده‌تر شود و فرصت حضور همه سلایق و ظرفیت‌های کشور در مسیر توسعه فراهم آید، توان ایران برای عبور از بحران‌های آینده نیز افزایش خواهد یافت.امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند آن هستیم که پروژه «ایران قوی» را به پروژه‌ای فراگیر برای همه ایرانیان تبدیل کنیم.سازندگی