از دیگر کتابخانه‌های معروف نیشابور قدیم کتابخانهٔ نظامیه، کتابخانهٔ شخصی محمد غزالی، کتابخانهٔ مسجد عقیل با پنج‌هزار کتاب و کتابخانهٔ مدرسهٔ سعدیهٔ نیشابور و کتابخانهٔ مدرسهٔ بیهقیهٔ نیشابور که ابوالحسن بیهقی در سدهٔ ۴ ایجاد کرده‌است، معروف و مشهور بوده‌است. از کتابخانه‌های نیشابور قدیم اثری برجای نمانده‌است. در بین آثار مکشوفه در پژوهش‌های باستان‌شناختی در نیشابور اثری از ساختمان کتابخانه‌های قدیم نیشابور یا آثار مکتوب تا کنون پیدا نشده‌است.مسجدهاایرانیان برای مقابله با بغداد، نیشابور را از جنبه‌های معماری اسلامی بدان پایه رساندند، که بیشترین و زیباترین مساجد را در آن ساختند. اولین مسجد را در نیشابور عبدالله بن عامر ساخت. اکنون قدیمی‌ترین مسجد برجای‌مانده در نیشابور مسجد جامع (کنونی) است، که در دورهٔ تیموری - سال ۱۴۹۳ م - ساخته شد. مسجدها در نیشابور قدیم به نام «جامع» نیز خوانده می‌شده‌اند و هر کدام معمولاً کتابخانه‌ای بزرگ داشته‌اند؛ مانند جامع منیعی.مسجد عامرنخستین مسجد را عبدالله عامر پس از فتح نیشابور ساخت. این مسجد مناره‌ای نداشت و در زمان فرمانروایی یزید بن مهلب منارهٔ آن را ساختند.مسجد جامعمسجد جامع نشابور را ابومسلم خراسانی ساخت. این مسجد بنا به گفته الحاکم نیشابوری در زمینی، به گستردگی ۳۰ جریب ساخته شد و هزار ستون داشت و ۱۰۰ خدمتگزار کارهای آن را انجام می‌دادند. حوض و یخچال بزرگی در میانهٔ سر آن داشت و ۶۰ هزار تن در آن در هر نوبت نماز می‌گذاردند.این مسجد دارای دو گلدسته بود، که نسبت به دیگر ساختمان‌ها، کوچک می‌نمود و منصور پسر طلحه پسر طاهر آن‌ها را ویران کرد و بر جای آن گلدسته‌ای بلند ساخت؛ اما پس از چندی آن گلدسته به سویی متمایل گشت و یعقوب لیث، آن را ویران کرد و گلدستهٔ بزرگتری بر جای آن ساخت؛ آن گاه معماران نیشابوری در زمان خمارتکین آن را نیز خراب کردند و گلدسته‌ای بلندتر و باشکوه تر به جای آن ساختند که هنگامی که باد می‌آمد، مانند شاخ درخت، تکان می‌خورد بی آن که آجری از آن بیفتد که این گلدسته به منار جنبان نیشابور مشهور بود.این مسجد دارای منبری بسیار باشکوه نیز بود که بدین روی بدان، مسجد المنبر نیز می‌گفتند؛ که به فرمان عمرو لیث در میدان معروف به لشکرگاه ساخته شده بود و سقف آن، بر ستون‌هایی از آجر متکی بود و پیرامون مسجد، سه رواق و دیوار مسجد با کاشی‌های زراندود آراسته بود و یازده در داشت.مسجد مطرزمسجد مطرز که بسیاری از بزرگان و دانشمندان در آن تدریس می‌کردند، با چوب‌های منقش و تذهیب‌شده تزیین شده بود که در هنگام حملهٔ غزان آن را آتش زدند. الحاکم نیشابوری می‌گوید «وسعت این مسجد، چنان بود که در یک نوبت دوهزار نفر در آن نماز می‌گذاردند».جامع منیعیجامع منیعی که نامش از مؤسس آن، ابوعلی حسان بن سعید، که به مناسبت جد وی به او منیعی می‌گفتند، برگرفته شده بود نیز مسجدی بزرگ در نیشابور بوده‌است. در سدهٔ  ۵ در بعضی شهرهای اسلامی آن زمان رسم بود اگر عالمی بزرگ از دنیا می‌رفت شاگردان او در مقام سوگواری دوات و قلم خود را می‌شکستند. در نیشابور و در این مسجد نیز هنگامی که امام الحرمین جوینی درگذشت «چهار صد تن از شاگردان او، دوات و قلم خود را شکستند و تا یک سال بدون قلم و داوت و وسایل نوشتن گذراندند. منبر او را در مسجد جامع منیعی در نیشابور شکستند، شاگردان دور نیشابور می‌گردیدند و برای او نوحه گری می‌کردند، تا یک سال سرها برهنه بود و هیچیک از بزرگان و روسای نشابور جرئت پوشانیدن سر خود را نداشت.»این مسجد و کتابخانهٔ آن در پی حملهٔ غزها به نیشابور نابود شد.کلیساها و مسیحیت در نیشابوربنای کلیسای مسیحیان در سده‌های آغازین اسلام، هنوز باقی بوده‌است. با حملهٔ مغول، تمام سکنه، از جمله مسیحیان شهر کشته شدند و کلیساها تخریب شد و دیگر جایگزین و بازسازی نشدند. در کتاب اسرارالتوحید نوشته شده که «روزی شیخ ما ابوسعید در نشابور برنشسته بود (سوار بر اسب بود) و با جمع به جایی می‌رفت. به در کلیسایی رسید». روشن است که در نیشابور قدیم کلیسا فراوان بوده‌است که اینجا به یکی از آن‌ها اشاره می‌رود، چنان‌که اگر تنها یک کلیسا در این شهر می‌بود کافی بود که محمد بن منور در اسرار التوحید می‌نوشت «به در کلیسا رسید».محله‌ها و کاخ‌هاشهر کهن نیشابور پیش از حملهٔ مغول به نیشابور بیش از چهل و هفت محلهٔ معروف و بزرگ داشته‌است.شادیاخشادْیاخ یا شادی کاخ یا شادی یاخ یکی از محله‌های شهر کهن نیشابور بوده‌است که از اوایل سدهٔ ۳ ه.ق مسکونی شده و تا سال ۶۶۹ ه.ق که زمین‌لرزه آن را در هم درنوردیده، اهمیت ویژه‌ای داشته‌است. این محله به سبب کاخی که عبدالله بن طاهر به نام شادیاخ در آن بنا نهاد به این نام شهرت یافت.