ابوعبدالله حاکم (قرن ۴ و ۵هـ. ق)، دربارهٔ ولایت‌های نیشابور می‌گوید: ذکر ولایات کی از نواحی و اقطار خراسان، به نیشابور، نسبت دادندی و اشراف و اکابر آن را نشابوری خواندندی و آن ۱۲ ولایت است طول و عرض؛ یعنی آن از ۳۰ فرسخ و ۲۵ کمتر نباشد. به هر یکی از آن قری و قنوات و باغات و عمارات. او در ادامه؛ بیهق، جوین، اسفراین، خبوشان (استوا)، ارغیان، پُشت، رُخ، زوزن، خواف، ازقند، جام و باخرز، و جاجرم را در شمار ولایات نیشابور نام می‌برد.قرن ۶ و ۷ ه.قدر نزهة المشتاق فی اختراق الآفاق شریف ادریسی (وفات: ۵۶۰هـ. ق)، «الانساب» ابوسعد عبدالکریم سمعانی (وفات: ۵۶۲هـ. ق)، «معجم‌البدان» یاقوت حموی (وفات: ۶۲۶هـ. ق)، «الباب فی تهذیب‌الانساب» ابن اثیر (۵۵۵–۶۳۰ هـ. ق) و … به حدود و ولایت‌های نیشابور (=خراسان غربی) اشاره شده است.قرن ۸ تا ۱۰ ه.ق ابوالفداء (وفات: ۷۳۲ ه.ق)؛ بیهق، خبوشان، جام، طرثیث (ترشیز)، استوا، باخرز، بشت، اسفراین، طوس و جوین را از اعمال نیشابور یاد کرده و محمد بروسوی (وفات: ۹۹۷هـ. ق) نیز جوین، استوا، بیهق، اسفراین، بخرز (باخرز)، بُشت، جام، خبوشان، خواف، طوس را از نواحی نیشابور دانسته است.تقسیمات جغرافیایی ربع نیشابورتقسیمات شهرستان مرکزیشهر نیشابور یا ابرشهر، قصبه یا شهرستان مرکز ربع نیشابور، خود به ۴ بخش یا ربع تقسیم می‌شده که ریوند، مازل، شامات (یا تک‌آب) و بشتفروش نام داشته‌اند. ربع‌های نیشابور، از مرکز شهر (مسجد جامع)، در جهت صحرا و کوه، به چهار طرف کشیده شده بودند؛ آن قسمت از هر ربع که پیوسته به شهر بود محله و آنچه در صحرا و کوه و بیرون از شهر بود «ربع» نامیده می‌شدربع ریوند، که در ناحیه میان طوس و بیهق و بشت (ترشیز) قرار داشت به شهری به همین نام (= شهر ریوند) منسوب بود. ربع شامات، که از مسجد جامع بود تا حدود بشت، به سمت کم‌ارتفاع دشت نیشابور بوده و چون آب کاریزها به سمت آن روان بوده، تکاب نیز نامیده شده است. ربع مازل، که از روستاهای آن می‌توان به بشتقان (فوشنجان) و فرخک اشاره کرد، دارای نهرهای پرآب و ریواس بسیار معروف بوده. ربع بشتفروش، وسیع‌ترین و آبادترین ربع نیشابور بوده، زردآلو و انگور آن معروف، و روستاهای خرق (خرو) و بشتفروش در این ربع قرار داشته‌اند.ربع‌های قصبه (شهرستان) نیشابور قدیم، بر پایهٔ آگاهی‌های یادشده در کتاب تاریخ الحاکم و کتاب جغرافیای مَقدِسی:نام ربع حدود و مرزها آبادی‌های معروف ویژگی‌هارِیْوَنْد طول: از مسجد جامع (مرکز شهر) تا مزرعه احمدآباد در ابتدای بیهق؛ عرض: از مرز توس تا مرز پشت رِیْوَنْد بیش از ۵۰۰ روستا؛ قنات‌های فراوان؛ تاکستان‌های بسیار و میوه‌های نیکو؛ معدن فیروزهشامات طول: از مسجد جامع (مرکز شهر) تا مرز پشت؛ عرض: از مرز بیهق تا مرز رُخ - بیش از ۳۰۰ روستا؛ گذرگاه راه فارس و سمنان از سوی قهستان؛ کشتزارهای بسیار؛ محل سرازیر و روان شدن کاریزهای قصبهمازُل - فرخک، موسنقان (فوشنجان)، باغ فرک گردشگاه (مواضع تفرّج و تنژّه)؛ روستاهای شگفت‌انگیز؛ ریواس ممتاز؛ نهرهای خروشنده؛ مرغوبیت اراضیبشفروش - خرق، بشفروش بزرگ‌ترین ناحیه قصبه؛ روستاهای بزرگ و آباد؛ ناحیه‌ای سودآور؛ محصول فراوان و نیکوی انگور و زردآلشهرستان‌های ربع نیشابورمتون جغرافیایی و تاریخی قدیم، با اختلاف کم و بیش، ۱۲ ولایت (شهرستان) را جزء ولایت‌های ربع نیشابور نام برده‌اند. در اینجا، روایت‌های دو منبع شناخته شده در حوزهٔ جغرافیای تاریخی خراسان و ایران، آمده است:روایت تاریخ نیشابور الحاکمکتاب «تاریخ نیشابور» ابوعبدالله حاکم نیشابوری، مهم‌ترین منبع جغرافیای تاریخی نیشابور کهن به‌شمار می‌آید. نویسنده، ۱۲ ولایت (شهرستان)، در زمرهٔ ولایت‌هایی که آن‌ها را به نیشابور نسبت می‌دهند و بزرگان آن ولایت‌ها را نیشابوری می‌خوانند، برشمرده است:تاریخ نیشابور نوشتهٔ ابوعبدالله حاکم نیشابوری (۴۰۵–۳۲۱هـ. ق) دانشنامه‌ای به زبان عربی در معرفی ربع نیشابور، بزرگان و دانشمندان ربع و شهر نیشابور در قرن ۴ ه.ق است.نام ولایت نام دیگر حدود و مرزها توصیفولایت بیهق - از مرز ربع ریوند  تا مرز دامغان گستردگی و وسعتولایت جوین - - منشأ اولیا و علماولایت اسفراین مهرجان - زادگاه انوشیروانولایت خبوشان استوا (فاروج) میان نسا و اسفراین و توس دارای روستاهای بزرگ و آبادانولایت ارغیان - - ولایتی آبادان و دارای دانشمندان بسیارولایت پشت عربستان خراسان - فراوانی دانشمندان و ادیبان بزرگولایت رخ - - قدمت تاریخی و جایگاه بزرگانولایت زوزن - - عمارت‌ها و عالمان درخورولایت خواف - متصل به زوزن زادگاه ابوقابوس مَلِکِ شامولایت ازقند - - ولایت آباد و سرسبزولایت جام و باخرز - - -ولایت جاجرم - میان جوین و جرجان دارای روستاهای آباد و بزرگان مشهور