«آیا ...؟» مستند کوتاه "سهراب شهیدثالث" که در سال ۱۳۵۰ ساخته شد، امروز بیش از آنکه روایتی از نسل جوا

«آیا ...؟» مستند کوتاه "سهراب شهیدثالث" که در سال ۱۳۵۰ ساخته شد، امروز بیش از آنکه روایتی از نسل جوان پیش از انقلاب باشد، سندی تاریخی از برخورد گفتمان‌هایی است که کمتر از یک دهه بعد سرنوشت ایران را رقم زدند. "شهیدثالث" با دوربینی بی‌طرف، دانشجو، کارگر، کارمند، دختران و پسرانِ جوان و حتی یک روحانی جوان را روبه روی هم قرار می‌دهد تا هر کدام از زاویه خود درباره بحران‌های جامعه سخن بگویند. در میان این صداهای متکثر، حضور آن روحانی جوان اکنون معنایی فراتر از یک مصاحبه کوتاه پیدا کرده است؛ گویی تصویری فشرده از گفتمانی است که بعدها توانست بر بسیاری از روایت‌های رقیب غلبه کند.آن روحانی، مسئله جوانان را نه در ساختارهای اقتصادی، نه در استبداد سیاسی و نه در شکاف‌های طبقاتی، بلکه در قلمرو اخلاق و سبک زندگی جست وجو می‌کند. این نگاه، برخلاف روایت نیروهای ملی، سوسیالیست روشنفکر و دانشجویی آن دوران که آزادی و عدالت اجتماعی را در مرکز تحلیل خود قرار داده بودند، بحران را از عرصه قدرت و اقتصاد به عرصه رفتار فردی منتقل می‌کرد. همین جابه‌جایی بعدها اهمیت تاریخی یافت؛ زیرا پس از انقلاب بخش بزرگی از انرژی حکومت تازه‌تأسیس نیز به جای تمرکز بر تحقق بسیاری از وعده‌های آزادی‌خواهانه، صرف ساماندهی هنجارهای فرهنگی، نظارت بر زندگی روزمره و تعریف مرزهای جدید اخلاق عمومی شد.از این منظر می‌توان به نقد مشهور "میشل فوکو" نیز بازگشت. "فوکو" انقلاب ایران را تجلی نوعی «معنویت سیاسی» می‌دانست که می‌توانست در برابر عقلانیت خشک و تکنوکراتیک مدرنیته بدیلی تازه عرضه کند. اما تجربه سال‌های بعد نشان داد که هر نظام سیاسی، حتی اگر با شعار رهایی متولد شود، می‌تواند سازوکارهای خاص خود را برای تولید حقیقت انضباط و نظارت بر جامعه ایجاد کند. شاید "فوکو" نیروی بسیج کننده این معنویت را به درستی دیده بود، اما کمتر به این اندیشید که همین گفتمان چگونه قادر است به زبان مسلط قدرت تبدیل شود و سایر روایت‌های انقلابی را به حاشیه براند.تحلیل انقلاب نیز تا حدی در همین نقطه نهفته است. هزاران فعال سکولار سوسیالیست ملی‌گرا و آزادی‌خواه با آرمان‌هایی روشن درباره عدالت، برابری آزادی زندانیان سیاسی، استقلال و مشارکت مردم به میدان آمدند و سهمی تعیین کننده در پیروزی انقلاب داشتند. با این حال، در خلا نهادهای دموکراتیک و به دلیل انسجام سازمانی، نفوذ اجتماعی و سرمایه نمادین روحانیت، گفتمانی که بیش از هر چیز بر بازتعریف اخلاق و نظم اجتماعی تأکید داشت به تدریج دست بالا را پیدا کرد.#آیا...؟#سهراب_شهیدثالث#بابک_شاکر@mosighi_andishe