‌‌تضاد ببینید، یک وقت هست که ذهن من به این درخت می‌اندیشد، به یک موضوع علمی و فیزیکی فکر می‌کند؛ ی

‌‌تضاد ببینید، یک وقت هست که ذهن من به این درخت می‌اندیشد، به یک موضوع علمی و فیزیکی فکر می‌کند؛ یک وقت هم هست که به "تشخص" می‌اندیشد. و گفتیم ماهیت این دو اندیشه یکی است. پس مسأله در کجاست؟ مسأله در این است که "تشخص" مابازایی ندارد، چیزی جز خود فكر نیست؛ و ذهن همین فکر، یعنی خودش را، اولاً به حساب "هستی روانی" من می‌گذارد؛ ثانیاً به تلاش تحقق آن می‌افتد. در اینجا است که همه چیز عوض می‌شود؛ در اینجا است که ذهن اسیر یک جهل و اشتباه اساسی در حرکت خود می‌گردد. و تمام رنج آدمی به تبع این اشتباه پیش می‌آید. نه در اندیشۀ درخت رنجی هست و نه در اندیشۀ "حقير". رنج زمانی شروع می‌شود که من یک اندیشه را به حساب "هستی" می‌گذارم. من درخت را عبارت از خودم نمی‌دانم؛ حال آن که "حقارت" را به حساب "هستی" خود می‌گذارم. و وقتی به تلاش رفع آن یا حصول "تشخص" می‌افتم ذهنم اسير احولیت - و نتيجتاً تضاد - می‌گردد؛ ذهنم در یک اشتباه رنج‌بار فرو می‌افتد. و این احولیت یا تضاد است که منشأ تمام مسایل و رنج‌ها است. ذهن وقتی به تلاش می‌افتد تا "حقارت" را رفع کند اشتباهش این است که می‌خواهد خودش را بکند و دور بیندازد؛ یا وقتی به جست‌وجوی "تشخص" می‌دود چنان است که انسان بدود تا سایۀ خودش را بگیرد. و چون اینها ناشدنی است، ذهن در یک حسرت، ناکامی، هراس، دلهره، احساس گیرافتادگی، پوچی، احساس دویدن و به جایی نرسیدن و نتيجتاً يأس عميق به سر خواهد برد. رنج آدمی ناشی از این تضاد، دویدن و تلاش عبث و توان‌فرسا است. کتاب «هله»محمدجعفر مصفا@MossaffaDotCom