پاک‌جیب(ظنّی دربارهٔ یکی از تداعیات مولانا)از حق انَّ الظَّنَّ لایُغْنی رسیدمرکب ظن بر فلک‌ها کی دوی

پاک‌جیب(ظنّی دربارهٔ یکی از تداعیات مولانا)از حق انَّ الظَّنَّ لایُغْنی رسیدمرکب ظن بر فلک‌ها کی دوید؟ در دفتر اول مثنوی شریف، مولانا حکایتی نقل می‌کند:مصطفی روزی به گورستان برفتبا جنازه‌ی مردی از یاران برفت[...] چون ز گورستان پیمبر بازگشتسوی صدّیقه شد و همراز گشتچشم صدّیقه چو بر رویش فتادپیش آمد، دست بر وی می‌نهادبر عمامه و روی او و موی اوبر گریبان و بر و بازوی اوگفت پیغامبر چه می‌جویی شتاب؟ گفت باران آمد امروز از سحابجامه‌ها‌ات می‌بجویم در طلبتر نمی‌یابم ز باران ای عجب! گفت چه بر سر فکندی از اِزار؟ گفت کردم آن ردای تو خِمارگفت بهر آن نمود ای پاک‌جیبچشم پاکت را خدا باران غیب (۱)پرسش این است که چرا مولانا برای عایشه از تعبیر «پاک‌جیب»، به معنی عفیف و پاک‌دامن (۲) استفاده کرده است. آیا این تعبیر صرفاً به اقتضای قافیهٔ «غیب» به کار رفته، یا باید آن را در پیوند با بافت معنایی و تصویری حکایت ـ که آکنده از عناصر مربوط به پوشاک است (عمامه، گریبان، ردا، ازار و…) ـ فهم کرد؟تا آنجا که جستجوهای خرد من نشان می‌دهد، توضیحی مستقل در این باره در شرح‌های مثنوی ندیده‌ام؛ ازاین‌رو آنچه در پی می‌آید، پیشنهادی برای فهمی تداعی‌محور از این تعبیر است.ظنّ من این است که لقب صدّیقه که از دیرباز میان اهل سنت برای عایشه متداول بوده است (۳)، ذهن مولانا را به سوی مریم، مادر عیسی، سوق داده است؛ چراکه مریم نیز در برخی متون تفسیری و روایی با همین لقب صدّیقه وصف شده است (۴). همچنین مریم گرفتار تهمت شد، زیرا جبرئیل، به یک روایت، به امر پروردگار، در جَیب او دمید و او به عیسی بار گرفت (۵). به فرمودهٔ مولانا:جیب مریم ز دمش حامل معنی گرددکه منم کز نفسی سازم عیسی‌نفسی (۶)بدین‌ترتیب، «جیب» در این سنت، موضعی خاص و نشان‌دار است؛ محل پاک و مطهّر وقوع فعل قدسی و مجرای تجلّی امر الهی. از سوی دیگر، عایشه نیز، همانند مریم، گرفتار افک و تهمت شد. مقایسهٔ مریم و عایشه از این حیث، در سنت ادبی و دینی سابقه دارد. برای نمونه خاقانی در تحفةالعراقین به این همانندی اشاره می‌کند:«اگر وقتی مریم‌وار تهمتی می‌شنیدند و یا عایشه‌کردار بهتانی می‌کشیدند، به آخر سپیدروی برمی‌آمدند.»(۷)بر این اساس، ظنّ من این است که تعبیر «پاک‌جیب» نتیجهٔ پیوند چند تداعی است: لقب صدّیقه برای عایشه، خاطرهٔ مریم صدیقه، و مفهوم جیبِ مریم، به‌مثابهٔ موضعی خاص و قدسی که تهمت را از او رفع کرده، همه در ذهن مولانا تداعی شده‌اند. در کنار این‌ها، پاکی و برائتِ عایشه، به‌عنوان کسی که به ناحق متهم شده، نیز به ذهن مولانا رسیده است. در این صورت، «پاک‌جیب» تنها عنصری برای تکمیل قافیه نیست، بلکه وصفی است که عایشه را، در این مقام در توازی معنوی با مریم قرار می‌دهد؛ توازی‌ای که در برخی روایات اهل سنت نیز به آن تصریح شده است (۸). منابع۱.مثنوی معنوی، تصحیح محمدعلی موحد، تهران، هرمس و فرهنگستان زبان فارسی، ۱۳۹۶،  ج۱، ص ۱۳۲.  ۲.شرح مثنوی شریف (جزء سوم از دفتر اول)، بدیع‌الزمان فروزانفر، تهران، زوار، چاپ ۱۴، ۱۳۸۸، ص۸۳۴.۳.همان، ص۸۳۳.۴. برای مثال: تفسیر سورآبادی، ابوبکر عتیق نیشابوری، تصحیح علی اکبر سعیدی سیرجانی، تهران، فرهنگ نشر نو، ۱۳۸۱، ج۱، ص۲۷۵ و ۲۸۴.۵. برای نمونه: تفسیر قرآن مجید (نسخهٔ محفوظ در کتابخانهٔ دانشگاه کمبریج)، به کوشش جلال متینی، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۹،  ج۲، ص۴۴۶.۶.کلیات شمس یا دیوان کبیر، با تصحیحات و حواشی بدیع‌الزمان فروزانفر، امیرکبیر، چاپ چهارم، ۱۳۷۸، ج۶، ص ۱۴۹.۷.تحفة العراقین (ختم الغرایب)، خاقانی شروانی، به اهتمام علی صفری آق‌قلعه ، تهران، نشر میراث مکتوب، ۱۳۸۷، ص۹.۸. برای نمونه: تفسیر سورآبادی، ج۱، ص۲۸۱- ۲۸۲.https://t.me/n00re30yah