دعوا تا آخرین سیاره؛ چپ و راست در عصر پساکمیابیحسین عبده تبریزی۲ شهریور ۱۴۰۵در گروه واتزآپی ما، مثل بسیاری از جمع‌های ایرانی، دعوای چپ و راست فقط اختلاف بر سر چند سیاست اقتصادی نیست؛ گاهی اختلاف بر سر این است که چه کسی حق دارد بیشتر نگران مردم باشد. ما که مثلاً کم‌وبیش طرفدار اقتصاد بازاریم، خیلی زود در نقش «سرمایه‌دار»، «نئولیبرال» یا مدافع وضع موجود قرار می‌گیریم؛ آن طرف هم بعضی دوستان چپ، روزنامه‌نگار یا سیاسی، گویی از ابتدا امتیاز اخلاقی بیشتری دارند: آنها طرف مردم‌اند و ما باید ثابت کنیم که دشمن مردم نیستیم! بحث، پیش از آنکه درباره‌ی مالیات، تورم، قیمت انرژی یا تأمین اجتماعی شروع شود، گاهی با یک تقسیم کار اخلاقی آغاز شده است: دل آنها برای مردم می‌سوزد و ما باید درباره‌ی سنگدلی خود توضیح بدهیم.البته این بیماری فقط مختص چپ نیست. آن سوی میدان در گروه ما هم نوعی بنیادگرایی بازار داریم که خیال می‌کند هرچه بازار انجام داد، لابد درست است و هرچه دولت کرد، لابد غلط. انگار شکست بازار، قدرت انحصاری، نابرابری فرصت، اطلاعات نامتقارن و رانت اصلاً در کتاب‌های اقتصاد وجود ندارند. بنابراین دعوا در نهایت میان دو گروهی نیست که یکی علم دارد و دیگری ایدئولوژی؛ بیشتر میان درجات مختلفی از آمیختگی علم و ایدئولوژی است. یکی گاهی «عدالت» را جای تحلیل می‌نشاند و دیگری «بازار» را. مشکل از جایی شروع می‌شود که هر کدام واژه‌ی محبوب خود را از یک ابزار تحلیلی به حقیقتی مقدس تبدیل می‌کند.امروز با بچه‌خواهرم در آمریکا صحبت می‌کردم؛ همان جوان بااستعدادی که سال‌ها پیش در ایران هر جا کاری می‌گرفت، عده‌ای خیال می‌کردند لابد پارتی داشته است. وقتی زمان دانشجویی در واحد کامپیوتر بانک اقتصاد نوین با حقوق ماهی ۲۰۰ هزار تومان استخدامش کردم، کسی شک نداشت که دایی‌اش او را سر کار برده است. آخرین حقوقش در ایران سه میلیون تومان بود که باز هم برای بعضی‌ها بیش از آن بود که بتواند حاصل توانایی خودش باشد. در عاشورای ۸۸، وقتی از پای دیگ نذری هیئت‌شان برمی‌گشت، در کشمکش‌های تظاهرات اشتباهی گرفتندش و در همان چند دقیقه‌ای که طول کشید توضیح دهد از کجا می‌آید، آن‌قدر کتکش زدند که دستش شکست. همان‌جا اسبش را زین کرد که برود، و رفت. در محیطی دیگر، توانایی‌اش قیمت دیگری پیدا کرد. امروز، بعد از حدود پانزده سال، آن‌قدر وضع مالی خوبی دارد و قدرت ریسک پیدا کرده که برایم گفت شصت هزار دلار هم سهام SpaceX خریده است؛ سهام شرکتی که فعلاً آدم و بار به فضا می‌برد و اگر رؤیاهای ایلان ماسک درست از آب دربیاید، یک روز هم شاید در ماه و مریخ بساط کند.حالا بچه‌خواهر ما از همین امروز شصت هزار دلار گذاشته وسط که اگر روزی از آن بالا چیزی گیرشان آمد، سهم علی‌آقا و سایر سهامداران محفوظ باشد! پرسیدم: «این دیگر خیلی ریسکی نیست؟» جواب کوتاهش جالب بود : I can afford it؛ یعنی می‌توانم ریسکش را تحمل کنم.همین جمله شاید یکی از بهترین درس‌های اقتصاد باشد. ثروت فقط امکان مصرف بیشتر نمی‌دهد؛ ظرفیت تحمل ریسک هم ایجاد می‌کند. آدمی که تمام پس‌اندازش ده هزار دلار است نمی‌تواند مثل کسی رفتار کند که از دست دادن شصت هزار دلار زندگی‌اش را تغییر نمی‌دهد. پس حتی در یک اقتصاد کاملاً رقابتی نیز برابری حقوقی به معنای برابری قدرت انتخاب نیست. این همان جایی است که نقد جدی چپ اهمیت پیدا می‌کند: ثروت می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای برای ثروتمند ایجاد کند و فقر می‌تواند انسان را از پذیرش ریسک‌های سودآور محروم سازد. اما از این مشاهده تا این نتیجه که هر ثروتی حاصل ظلم است یا هر تفاوتی را باید حذف کرد، فاصله‌ای بسیار طولانی وجود دارد.حالا فرض کنیم ایلان ماسک و اعقابش در شرکت SpaceX واقعاً همان کارهایی را بکنند که امروز بیشتر شبیه داستان علمی ــــ ‌تخیلی است. بشر به سیارک‌ها برسد، مواد معدنی کمیاب را از فضا بیاورد، انرژی تقریباً نامحدود شود، ربات‌ها بخش عمده‌ی کار را انجام دهند و هزینه‌ی تولید بسیاری از کالاها به نزدیکی صفر برسد. اقتصاددان‌ها برای چنین وضعیتی از مفهوم اقتصاد پساکمیابی یا post-scarcity economy حرف می‌زنند. اگر کمیابی که مسئله‌ی مرکزی اقتصاد است تا حد زیادی عقب بنشیند، طبیعی است که بخش بزرگی از دعواهای امروز ما هم موضوعیت خود را از دست بدهد. اگر همه بتوانند خانه، غذا، انرژی و خدمات مورد نیازشان را تقریباً بدون محدودیت داشته باشند، دیگر دعوا بر سر تقسیم یک کیک ثابت معنای امروز را نخواهد داشت. اقتصادی که بتواند از بیرون از زمین منابع و ثروت تازه وارد کند، دیگر الزاماً یک بازی با حاصل جمع صفر نیست که در آن، برد یکی به معنای باخت دیگری باشد.