مواجهه اخلاقی سیاست با جهان: بن‌بست یا استعلا؟قربان عباسی✍️بزرگترین چالش در فلسفهِ فلسفه سیاسی، بحرا

مواجهه اخلاقی سیاست با جهان: بن‌بست یا استعلا؟قربان عباسی✍️بزرگترین چالش در فلسفهِ فلسفه سیاسی، بحرانِ «اخلاقی کردنِ سیاست» است. از زمان ماکیاولی به این سو، این باور حاکم شده که سیاست، قلمرویی مستقل از اخلاق فردی است که قوانین بی‌رحمانه خود را دارد (منطقِ بقا و قدرت). در این نگاه، جهانِ سیاست، جهانِ دست‌های آلوده است.این فراز، ما را به تاریک‌ترین و در عین حال، بنیادین‌ترین لایه در فلسفه فلسفه سیاسی می‌کشاند: بحران «دستان آلوده» (Dirty Hands) و گسست هستی‌شناختی میان اخلاق فردی و منطق قدرت. برای بسط فلسفی این ایده، باید ببینیم که چگونه ماکیاولی با گشودن این جعبه پاندورا، سیاست را از زنجیر الهیات و اخلاق سنتی رهاند و آن را به یک «تکنیک عریان برای بقا» تبدیل کرد؛ تکنیکی که در آن، فضیلت اخلاقی نه یک ارزش ذاتی، بلکه یک نقاب کارکردی است.تا پیش از نیکولو ماکیاولی، سنت فلسفه سیاسی کلاسیک (از افلاطون و ارسطو تا آگوستین و توماس آکویناس) بر این فرض استوار بود که سیاست، امتداد اخلاق است. غایتِ دولت، محقق کردنِ «خیر مطلق» و هدایت انسان‌ها به سوی سعادت و فضیلت بود.ماکیاولی در کتاب شهریار (۱۵۱۳) این بنای نظری را با خاک یکسان کرد. او اعلام کرد که میان «آنچه هست» (واقعیتِ خشن و مصلحت‌آمیز قدرت) و «آنچه باید باشد» (آرمان‌های اخلاقی) فاصله‌ای عمیق وجود دارد و حاکمی که بخواهد در میان این‌همه بی‌رحمی، همیشه اخلاقی رفتار کند، پیش از هر چیز نابودی خود و دولتش را امضا کرده است.ماکیاولی واژه ویرتو را بازتعریف کرد. در منطق او، فضیلت دیگر به معنای عدالت، تقوا یا صداقت نیست؛ بلکه به معنای «توانایی، اراده، شجاعت و زیرکیِ حاکم برای حفظ قدرت و ثبات دولت به هر قیمت ممکن» است. در این نگاه، سیاست نه قلمروِ رستگاری، بلکه قلمروِ نامتعینِ «بخت» (Fortuna) است که تنها با چکشِ خشونتِ محاسبه‌شده و فریبِ سیستماتیک می‌توان مهارش کرد.این گسست، ما را با پدیده‌ای مواجه می‌کند که مایکل والزر آن را مسئله «دستان آلوده» می‌نامد. پارادوکس هولناک این است: گاهی اوقات یک سیاستمدار برای انجام کاری که «درست» است، باید دست به کاری بزند که «غیراخلاقی» است. برای فهم عمیق‌تر، باید به تمایز درخشان ماکس وبر میان دو نوع اخلاق رجوع کنیم:اخلاق عقیده (Ethics of Conviction): اخلاقِ کانت یا آنتیگونه است؛ اخلاقی مطلق‌گرا که می‌گوید: «عدالت باید اجرا شود، حتی اگر آسمان فروریزد.» در این ساحت، دروغ گفتن، پیمان‌شکنی یا کشتن، در هر شرایطی شرّ مطلق است.اخلاق مسئولیت (Ethics of Responsibility): اخلاقِ ویژه سیاست است. در اینجا، حاکم نمی‌تواند به نیت پاک خود ببالد، بلکه او مسئولِ «نتایج انضمامی و واقعیِ» تصمیماتش بر زندگی میلیون‌ها انسان است.یک حاکم اخلاقی در عرصه سیاست، اگر برای حفظ پاکدامنیِ روح خود (اخلاق عقیده) حاضر نشود در برابر دشمن دست به فریب یا خشونت بزند، ممکن است باعث سقوط شهر و قتل‌عام مردمش شود. در این نقطه، «پاک‌دستیِ اخلاقیِ او» به «بی‌مسئولیتیِ سیاسیِ هولناک» تبدیل می‌شود. سیاستمدارِ واقعی کسی است که آگاهانه می‌پذیرد روح خود را دوزخی کند و دستانش را به خون و فریب بیالاید تا کُلِ جامعه زنده بماند.این نگاه، سیاست را به یک تراژدی دایمی بدل می‌کند. ژان پل سارتر در نمایشنامه معروف خود، دستان آلوده، این بن‌بست را به اوج می‌رساند. شخصیت هوئدرر (سیاستمدار واقع‌گرا) به یوگو (جوان آرمان‌گرا) می‌گوید:«تو چقدر به پاکی خودت می‌نازی! چقدر از کثیف شدن دست‌هایت می‌ترسی! خب، پاک بمان! اما این پاکی به چه دردی می‌خورد؟ من دست‌هایم آلوده است. تا مچ در خون و کثافت فرو رفته است. اما این کارها را برای این انجام داده‌ام که زندگی امکان‌پذیر باشد.»از منظر فلسفه سیاسی رادیکال، خطر اصلی در این است که این «دستان آلوده»، گام‌به‌گام از یک «ضرورت تراژیک و دردناک» به یک «عادت سیستمی و لذت‌بخش» تبدیل شود. وقتی سیاست به کلی از اخلاق مستقل شد، مرز میان «خشونت برای حفظ بقای جامعه» و «خشونت برای حفظ منافع و شهوتِ قدرتِ حاکم» مخدوش می‌شود. استبداد دقیقاً در همین فضای مه‌آلود متولد می‌شود؛ جایی که دیکتاتور، جنایات خود را پشتِ ضرورتِ مصلحت و دستان آلوده پنهان می‌کند.رسالتِ ناممکنِ فلسفه سیاسی