تو خوری حلوا، تو را دمل شودتب بگیری، طبعِ تو مختل شودبی‌گنه لعنت کنی ابلیس را چون نبینی از خود آن تل

تو خوری حلوا، تو را دمل شودتب بگیری، طبعِ تو مختل شودبی‌گنه لعنت کنی ابلیس را چون نبینی از خود آن تلبیس را نیست از ابلیس، از توست ای غویکه چو روبه سویِ دنبه می‌رویقربان عباسییکی از شاهکارهای جلال‌الدین محمد بلخی در کالبدشکافی ساختار روان‌شناختیِ «فرافکنی» (Projection)، فرار از مسئولیت فردی و تبیینِ ماهیتِ حقیقیِ وسوسه و گناه است. مولانا در این ابیات، با لحنی تند، استدلالی و عاری از تعارفات زاهدانه، نوک پیکانِ ملامت را از یک موجود ماورایی و موهوم به نام شیطان، به سمتِ «منِ کاذب» و میلِ سرکشِ درونی خودِ انسان برمی‌گرداند.مولانا بحث خود را با یک قاعده بسیار ملموس و فیزیولوژیک آغاز می‌کند: «تو خوری حلوا تو را دمل شود / تب بگیری طبع تو مختل شود». در طب قدیم، مصرف بیش از حد مواد شیرین و گرم (مثل حلوا) را عامل غلبه صفرا یا خون، ایجاد دمل (آبسه و زخم‌های پوستی) و در نهایت بروز تب و اختلال در مزاج می‌دانستند.معنای استعاری این بیت این است که نظام هستی و ساختار روانی انسان بر پایه قانونِ گریزناپذیرِ علت و معلول (کارما/مکافات عمل) بنا شده است. «حلوا» در این‌جا نمادِ شهوات فانی، لذت‌های زودگذرِ نامشروع، افراط در مادیات و تبعیت از هواهای نفسانی است. مولانا می‌گوید این‌گونه نیست که تو بتوانی لذتِ زهرآلود را ببلعی و از پیامدهای تکوینیِ آن (دملِ روحی، اضطراب، تبِ گناه و اختلالِ طبعِ معنوی) در امان بمانی. رنجی که می‌کشی، خروجیِ طبیعیِ طعمه‌ای است که بلعیده‌ای.در بیت دوم، مولانا به سراغ یکی از بزرگ‌ترین فریب‌های روانی بشر می‌رود: «بی‌گنه لعنت کنی ابلیس را / چون نبینی از خود آن تلبیس را». در اصطلاحِ روان‌شناسی مدرن (به ویژه در مکتب روان‌کاوی فروید و یونگ)، «فرافکنی» یعنی انسان ویژگی‌ها، امیالِ تاریک و تقصیرهای خود را به دیگری نسبت دهد تا از شرّ حسِ گناه و اضطراب راحت شود.مولانا می‌گوید انسان‌ها قرن‌هاست که «ابلیس» را تبدیل به یک چوب‌رختیِ بزرگ کرده‌اند تا تمامِ زشتی‌ها و کوتاهی‌های خود را روی آن آویزان کنند. وقتی انسان خیانت می‌کند، دروغ می‌گوید یا حریص می‌شود، به جای مواجهه با تاریکیِ درونِ خود، فوراً می‌گوید: «شیطان مرا گول زد!». مولانا این حرکت را یک «تلبیس» (خودفریبی و ماسک‌گذاری) بزرگ می‌داند. تو شیطان را لعنت می‌کنی تا خودت را تبرئه کنی؛ در حالی که ابلیسِ واقعی، همان نفسِ اماره‌ای است که درون خودت پرورش داده‌ای.بیت سوم، اوج تحلیلِ روان‌شناختیِ مولانا از زنجیره وسوسه است: «نیست از ابلیس، از توست ای غوی / که چو روبه سوی دنبه می‌روی». مولانا واژه «غوی» (گمراه/کسی که از مسیر حق منحرف شده) را به کار می‌برد و سپس یک تمثیل شاهکارِ شکاری ارائه می‌دهد: روباهی که بویِ چربیِ دنبه یک تله را شنیده و با ولع به سمت آن می‌دود.این بیت، پاسخ به یک پرسشِ کلامی و فلسفی بزرگ است: اگر شیطان وجود دارد، کارکرد او چیست؟ مولانا می‌گوید کارِ شیطان، خلقِ گناه یا اجبارِ انسان نیست. شیطان فقط یک «مُظهِر» و دلال است. او فقط دنبه را نشان می‌دهد؛ اما این «روباه‌صفت بودنِ درونِ توست» که تو را به سمت تله می‌کشد. اگر در درون تو میل، طمع، حرص و استعدادِ سقوط (آن روباهِ درونی) وجود نداشته باشد، صد هزار ابلیس هم نمی‌توانند تو را تکان دهند. تله به خودیِ خود کار نمی‌کند، این ولعِ صید است که او را به کشتن می‌دهد. بنابراین، گناه پیش از آنکه یک عامل بیرونی داشته باشد، یک ریشه نیرومندِ درونی دارد.از منظر فلسفه وجودی (اگزیستانسیالیسم)، این ابیات مانیفستِ «مسئولیت‌پذیریِ مطلق» است. مولانا انسان را موجودی مختار و مسئول می‌داند که نمی‌تواند بارِ سنگینِ انتخاب‌هایش را به دوشِ قضا و قدر، محیط، جامعه، یا حتی شیطان بیندازد.بزرگ‌ترین گام در سلوکِ عرفانی و روان‌درمانیِ مولانا، «پذیرش سهم خویشتن» در بحران‌هاست. تا زمانی که انسان عاملِ بدبختی و انحطاط خود را بیرون از خود (در ابلیس، در دیگران، در شانس) ببیند، هیچ راهی برای شفا و تغییر وجود ندارد. درمان زمانی آغاز می‌شود که انسان در آینه نگاه کند، روباهِ درونش را بشناسد، دست از لعنتِ بیهوده ابلیس بردارد و متوجه شود که «حلوا» را خودش با دستِ خودش خورده است. این سه بیتِ شلاق‌گونه، مانیفستِ بیداری و شجاعتِ روحی است. مولانا به ما یادآور می‌شود که شیطانِ حقیقی، بیرون از مرزهای وجودِ ما ایستاده است و تنها کارش، آینه گرفتن در برابرِ ضعف‌های ماست.