پدیدارشناسی هیولا: درآستانگی، هراس و برهم‌زدن سامانه وجودقربان عباسیهیولا، پیش از آنکه مخلوقی در جها

پدیدارشناسی هیولا: درآستانگی، هراس و برهم‌زدن سامانه وجودقربان عباسیهیولا، پیش از آنکه مخلوقی در جهان تخیل یا موجودی در متون داستانی باشد، یک پدیدار است؛ امری که خود را بر شعور انسانی آشکار می‌سازد، اما این آشکارگی نه از جنس هویدا شدن معنا، بلکه از جنس فروپاشی چارچوب‌های معناسازی است. در سنت پدیدارشناسی، مواجهه با هیولا، مواجهه با مرزهای خودِ «تجزیه‌پذیری جهان» است. هیولا موجودی نیست که صرفاً «ترسناک» باشد؛ هیولا آن چیزی است که دسته‌بندی‌های ادراکی ما را مخدوش می‌کند.بر اساس ریشه‌شناسی واژه (Monstrum در لاتین که با Monstrare به معنای نشان‌دادن و Monere به معنای هشداردادن هم‌ریشه است)، هیولا همواره «نشانگر» است. اما هیولا چه چیزی را نشان می‌دهد؟ هیولا، بیرونِ رانده‌شده‌ای است که به درون بازگشته تا شکنندگی مرزهای ما را یادآوری کند.هسته بنیادین هیولامندی (Monstrosity) در ناخالصی وجودشناختی نهفته است. هیولا در هیچ یک از دسته‌بندی‌های تثبیت‌شده ذهن جای نمی‌گیرد؛ او نه کاملاً انسان است و نه کاملاً حیوان، نه زنده است و نه مرده (همچون پدیدارِ خون‌آشام یا زامبی در ادبیات)، نه ماده است و نه روح.ژاک دریدا هیولامندی را به عنوان خصلت ذاتی هر «امر کاملاً ناآشنا» (The Wholly Other) می‌داند که وارد میدان معنایی ما می‌شود و ثبات سازه‌های زبانی را متزلزل می‌کند. وقتی با هیولا مواجه می‌شویم، عقل از مفهوم‌سازی بازمی‌ماند؛ زیرا هیولا منطق «این یا آن» را نفی کرده و منطق «هم این و هم آن» را تحمیل می‌کند.در ادبیات، از فرانکنشتاین مری شلی تا موبی‌دیک هرمان ملویل و آثار فرانتس کافکا، هیولا تجسدِ آن بحرانی است که نظم سوژه را تهدید می‌کند. مخلوق فرانکنشتاین تنها به این دلیل هیولا نیست که از بخیه‌زدن اعضای اجساد ساخته شده، بلکه به این دلیل هیولاست که مرز میان طبیعی/مصنوعی و خالق/مخلوق را ناپدید می‌سازد. او همان «امر بیگانه» است که خواهان به‌رسمیت‌شناخته‌شدن است، اما نظم جامعه طاقت پذیرش وجود متناقض او را ندارد.«هیولا در مرزها سکونت دارد؛ او نگهبان آستانه‌هاست و به ما یادآوری می‌کند که هر نظمی، بر شالوده‌ای از طرد و نادیده‌انگاری بنا شده است.»پدیدارشناسی هیولامندی ما را از هراس بیرونی به سمت امر ناآشنای آشنا (Das Unheimliche به تعبیر فروید) رهنمون می‌شود. ترس از هیولا، ترس از موجودی خارج از ما نیست؛ بلکه هراس از این کشفِ سهمگین است که هیولامندی، امکانی خفته در ذات وجود انسان است.هنگامی که سوژه انسانی با سرکوب ابعاد تاریک یا مواجهه با بحران‌های اخلاقی، مهار خود را از دست می‌دهد، امر هیولایی از اعماق روان سر برمی‌آورد. ادبیات مدرن با ترسیم سوژه‌های مسخ‌شده (مانند گرگوار سامسا در مسخ) به ما نشان می‌دهد که هیولامندی، گسستِ روابط سوژه با جهان پیرامونش است؛ لحظه‌ای که زیست‌جهان (Lebenswelt) پاشیده می‌شود و انسان در خانه خود تبدیل به بیگانه‌ای مطلق می‌گردد.در نهایت، مطالعه پدیدارشناختی هیولا و هیولامندی، صرفاً تلاشی برای تحلیل فیگورهای ترسناک در فرهنگ یا ادبیات نیست؛ بلکه نوعی تبارشناسیِ مرزهای عقل و فرهنگ است.هر فرهنگ یا عصری، هیولاهای خاص خود را خلق می‌کند. این هیولاها، بازتابِ دقیقی از همان چیزهایی هستند که آن فرهنگ از اعتراف به آن‌ها سر باز می‌زند یا سعی در سرکوبشان دارد. با نگاه کردن به چشم‌های هیولا، در واقع به آینه‌ای نگریسته‌ایم که شکنندگی صورت‌بندی‌های معرفتی و اخلاقی ما را برملا می‌سازد. هیولا باقی می‌ماند تا یادآور شود که جهان، بسیار ناامن‌تر، نامتوازن‌تر و پیچیده‌تر از آن است که در سامانه‌های مفهومی دست‌ساز ما بگنجد.