ازچشم های مدوسا تا بازمانده های تروماقربان عباسیوقتی به سیمای مدوسا (Medusa) می‌نگریم، پیش از آنکه ز

ازچشم های مدوسا تا بازمانده های تروماقربان عباسیوقتی به سیمای مدوسا (Medusa) می‌نگریم، پیش از آنکه زنی با گیسوان ماری و نگاهی سنگ‌کننده را ببینیم، با یک «متن کهن‌الگویی چندلایه» روبه‌رو می‌شویم. مدوسا یکی از پویاترین و تحول‌یافته‌ترین اساطیر جهان یونانی-رومی است؛ اسطوره‌ای که از دل تاریکی‌های پیشاتاریخ برآمده، در دوران کلاسیک سرکوب شده و امروز در عصر مدرن، به نمادی از قدرت و دادخواهی بدل گشته است.در ادامه، این اسطوره را در سه ساحتِ بنیادینِ تبارشناسی، روان‌شناختی (یونگی) و فمینیستی تبارزایی و تفسیر می‌کنم.برای درک مدوسا، باید به پیش از المپ‌نشینان سفر کنیم. مدوسا برخلاف دو خواهر نامیرایش (استنو و اوریال)، فانی بود. او دختر فورکیس و کتو، خدایان کهن اعماق دریاست. این تبارشناسی به ما می‌گوید مدوسا ریشه در «آب‌های نخستین» و نیروهای پیشا-عقلانی (Pre-rational) طبیعت دارد.در روایات متأخرتر (به ویژه روایات اووید در متامورفوز)، مدوسا دوشیزه‌ای بسیار زیبا و کاهنه معبد آتنا بود. تجاوز پوزیدون (خدای دریا) به او در محراب آتنا، نقطه عطف تراژدی اوست. آتنا به جای مجازات پوزیدون، قربانی یعنی مدوسا را مجازات می‌کند و گیسوانش را به مار و نگاهش را به سلاحی مرگبار تبدیل می‌سازد.از منظر اسطوره‌شناسی تاریخی، این چرخش نشان‌دهنده‌ی گذر از نظام مادرسالار کهن به نظام پدرسالار المپیک است. خدایان جدید (آتنا و پوزیدون)، قدرتِ زایندگی و سهمگینِ الهگان کهن زمین را به «امر هیولایی» (The Monstrous) تقلیل می‌دهند تا سلطه خود را مشروع کنند.در مکتب روان‌شناسی تحلیلی کارل گوستاو یونگ، مدوسا تجسم عینی «سایه‌ی کهن‌الگویی» (Archetypal Shadow) و وجه وحشت‌انگیز «آنیما» (روان زنانه درون مرد) است.مار در اسطوره‌شناسی نمادی دوگانه است؛ هم‌زمان نشانه‌ی خرد، شفابخشی و نوزایی (پوست‌اندازی) و از سوی دیگر نماد زهر و نابودی است. مارهای سر مدوسا، افکار سرکوب‌شده، خشم‌های فروخورده و تروماهای روانی هستند که به شکلی پویا و گزنده سر برآورده‌اند.نگاه سنگ‌کننده  مدوسا نمادِ «فلج روانی» در مواجهه با تروما یا امر مطلقِ هراس‌انگیز است. وقتی انسان با حقیقتِ عریان و وحشتناکِ ناخودآگاهِ تاریک خود روبرو می‌شود، اگر ابزار دفاعی نداشته باشد، منجمد و سنگ (متحجر) می‌شود. پرسیوس (قهرمان) نمی‌تواند مستقیم به مدوسا بنگرد؛ او از سپر صیقلی آتنا به عنوان آینه استفاده می‌کند. این آینه، نماد «خودآگاهی و بازتاب روانی» (Reflection) است. ما نمی‌توانیم با ترومای خالص مستقیم روبرو شویم؛ بلکه باید آن را در آینه‌ی تحلیل، هنر و نماد بنگریم تا گدازه‌ی آن ما را نسوزاند. پس از بریدن سر مدوسا، پگاسوس (اسب بالدار، نماد الهام و رهایی) و کریساور از گردن او متولد می‌شوند؛ این یعنی از دلِ عمیق‌ترین تروماها و تاریکی‌ها، خلاقیت و رهایی متولد می‌شود.در دهه‌های اخیر، اسطوره‌شناسی فمینیستی (با پیشگامی نظریه‌پردازانی چون هلن سیکسو در مقاله مشهور «خنده‌ی مدوسا»)، این روایت را کاملاً واژگون کرده است. مدوسا دیگر یک هیولا نیست، بلکه «بازمانده‌ی تروما» (Trauma Survivor) است. او زنی است که مورد تعرض قرار گرفته، از سوی جامعه و نهاد قدرت (آتنا) مقصر شناخته شده، طرد شده و در غار تنهایی خود به بند کشیده شده است. خشم او، خشمی مشروع علیه ستمی ساختاری است. زل زدن به مدوسا، برخورد با حقیقتِ تلخِ گناهِ جامعه است و سنگ شدن بیننده، همان شرم و ناتوانیِ وجدان جمعی در برابر فریاد قربانی است. سیکسو می‌نویسد:«آن‌ها به شما می‌گویند مدوسا را نگاه نکنید چون زشت است. اما مدوسا هیولا نیست؛ او می‌خندد و خنده‌ی او زیباست»مدوسا در جایگاه یک اسطوره، هرگز نمی‌میرد. سرِ بریده‌ی او که بر روی زره آتنا (Aegis) نصب شد، نشان داد که قدرت او حتی پس از مرگ نیز چنان سهمگین است که خودِ خدایان از آن به عنوان سپر حفاظتی استفاده می‌کنند.مدوسا مرز میانِ زیبایی و وحشت، قربانی و جلاد، و میرایی و جاودانگی است. او به ما یادآور می‌شود که هر آنچه جامعه سرکوب، زشت و هیولایی قلمداد می‌کند، غالباً همان حقیقتِ نیرومندی است که ساختار قدرت از رویارویی با آن هراس دارد.